Thư gửi anh chị em định cư ở nước ngoài lâu năm chưa về nên kể quê nhà như nó đang là, có đổi thay, có người còn người mất, để người đi xa không phải nhớ một cái quê đã không còn. Dài một hai trang, giọng em út kể chuyện, không trách sao không về, không kèm lời nhờ vả.
Bài này dành cho người ở lại, thường là em hoặc anh chị ở quê, viết cho người ruột thịt đã sang nước ngoài sống mười năm, hai mươi năm, có gia đình riêng bên đó, về được vài lần hoặc chưa về lần nào. Hai bên vẫn nhắn nhau dịp có việc, nhưng thường chỉ là báo tin cưới, tin tang, gửi tiền hay nhận tiền. Một lá thư kể chuyện nhà, không vì việc gì, nối lại phần đời thường đã đứt. Bài không bàn chuyện giấy tờ, định cư hay về hẳn, chỉ là cách viết cho người đi xa thấy mình vẫn có một chỗ trong nhà.
Người đi xa lâu năm muốn biết gì về quê
Người xa quê lâu thường giữ một cái quê trong đầu đã cũ hai chục năm: con đường đất, cái cổng tre, bà hàng nước đầu làng, lũ bạn cùng chăn trâu. Khi về, họ choáng vì mọi thứ đổi khác, và buồn vì không ai kể trước. Thư của người ở lại giúp họ cập nhật dần, từng chuyện một: đường đã đổ bê tông, cái ao đã lấp làm nhà văn hoá, cây gạo đầu làng vẫn còn.
Họ muốn biết người cũ: thầy dạy cấp một còn không, cô bạn cùng bàn giờ ở đâu, ông chú họ có khoẻ không. Tin người mất cũng cần báo, nhưng báo nhẹ và kèm một chuyện đẹp về người đó. Người ở xa nghe tin buồn muộn thường day dứt vì không kịp về, nên một câu "chú đi nhẹ nhàng, con cháu đủ cả" giúp họ yên lòng hơn.
Điều làm họ khó chịu khi đọc: câu bóng gió "bao năm không về chắc quên quê rồi", lời kể khổ kèm ý xin giúp, chuyện họ hàng tranh chấp kéo người ở xa vào làm trọng tài. Đọc xong những lá như thế, người đi xa không muốn mở lá sau, và khoảng cách thêm dài.
Một điều ít ai nói: người đi xa lâu năm cũng sợ mình thành người lạ trong chính nhà mình. Về thăm, họ không biết đứa cháu nào là con ai, không biết ngõ mới rẽ lối nào. Thư đều đặn của người ở lại là tấm bản đồ để họ về mà không ngỡ ngàng, và để con cháu ở nhà cũng biết có một người bác, người cô ở xa vẫn nhớ tới mình.
Khung một lá thư kể chuyện nhà
Lá đầu tiên sau lâu không viết có thể dài hơn, hai trang. Những lá sau một trang là đủ.
- Mở bằng một hình ảnh khiến mình nhớ tới anh chị: "Chị ơi, hôm nay em đi qua cây khế nhà mình ngày xưa, cây vẫn còn, mà chị thì xa quá."
- Kể quê đã đổi: hai ba thay đổi cụ thể, có cái mới, có cái mất, có cái vẫn còn y nguyên.
- Kể người: bố mẹ hoặc người lớn trong nhà, rồi một hai người cũ anh chị quen. Tin buồn kể ngắn, kèm một chi tiết tử tế.
- Hỏi anh chị: hỏi về đời sống bên đó, về con cái anh chị, về món ăn, công việc, theo những gì mình thật sự muốn biết.
- Kết bằng lời mời không ép: "Lúc nào anh chị về, nhà còn phòng, em nấu món canh cua chị thích." Không hỏi "bao giờ về".
Lá thư không có đoạn nhờ vả. Nếu thật sự có việc cần, như sửa nhà thờ họ hay lo cho bố mẹ, tách ra một tin nhắn hoặc cuộc gọi riêng, nói rõ ràng một lần. Lá thư kể chuyện nhà mà kèm lời xin giúp ở cuối dễ khiến người nhận đọc lại cả thư với con mắt nghi ngờ.
Hai thư mẫu: lá mở lời và lá kể chuyện thường
Mẫu một, lá đầu tiên sau nhiều năm chỉ nhắn tin việc:
"Anh Cả ơi, em là Út đây. Lâu lắm em mới viết cho anh một lá đàng hoàng, không phải vì việc gì. Hôm qua em dọn gác xép, tìm thấy cái diều anh làm cho em năm em lên tám, giấy rách hết mà khung tre vẫn chắc. Ngõ nhà mình giờ đổ bê tông, xe máy vào tận sân. Cái giếng thì lấp rồi, nhưng bụi tre sau nhà vẫn y nguyên. Bác Tư đầu xóm mất mùa đông năm ngoái, đi nhẹ, con cháu đông đủ. Mẹ dạo này yếu chân nhưng vẫn ăn được, ngày nào cũng ngồi ở hiên nhìn ra ngõ. Bên đó anh chị với các cháu thế nào? Cháu lớn đã đi làm chưa? Em viết vậy thôi, anh rảnh thì trả lời em vài dòng. Em Út."
Mẫu hai, lá kể chuyện thường, giọng em gái hay đùa:
"Chị, mùa này quê mình lại có cốm, em ăn một gói mà nhớ chị tranh phần em hồi bé. Làng giờ có cả quán cà phê, chị về chắc lạc. Cô Hạnh dạy văn của chị vẫn khoẻ, hỏi thăm chị đấy. Con em vào lớp mười rồi, cao hơn em một cái đầu. Chị kể em nghe bên đó giờ chị ăn sáng món gì, em cứ tò mò mãi."
Tên trong mẫu chỉ là tên gọi trong nhà, bạn thay bằng tên người thân của mình. Giữ lại cái khung: một vật cũ, một đổi thay, một người cũ, một câu hỏi.
Tìm chuyện thật để kể
Thứ gì anh chị từng gắn bó mà nay đã đổi? Ngôi trường, cái chợ, cây cầu tre, nhà bà ngoại. Kể nó đổi ra sao, và nếu chụp được thì gửi ảnh trước – sau.
Thứ gì vẫn còn nguyên? Bụi tre, giọng gọi của mẹ, món bánh ở phiên chợ. Người đi xa rất cần biết có những thứ không đổi để còn chỗ mà nhớ.
Ai còn hỏi thăm anh chị? Thầy cô, bạn cũ, bà hàng xóm. Ghi lại nguyên câu họ hỏi, kèm một chi tiết về họ bây giờ.
Mình có kỷ niệm riêng nào với anh chị? Lần hai anh em trốn ngủ trưa, lần chị chở mình đi học bằng xe đạp. Nhắc một kỷ niệm riêng làm lá thư thành của hai người, không phải bản tin chung của cả họ.
Tin buồn nào cần báo mà chưa báo? Báo trong thư nếu chưa ai báo, kể ngắn, kèm chuyện đám đã lo chu đáo. Không trách vì sao không về được.
Chỗ hay vấp và câu sửa
Trách móc bóng gió. Câu trước: "Anh đi biền biệt, chắc bên đó sướng quá quên quê." Câu sau: "Em nhớ anh, nhất là những chiều mưa như hôm nay."
Kể khổ mở đường xin giúp. Câu trước: "Nhà dột, mẹ ốm, em thì túng, không biết xoay đâu." Câu sau: kể chuyện nhà bình thường trong thư; nếu cần giúp, gọi riêng và nói thẳng con số, việc cụ thể.
Kéo vào chuyện họ hàng. Câu trước: "Nhà chú Ba tranh đất với nhà mình, anh nói câu cho em." Câu sau: không đưa vào thư. Người ở xa không nắm hết chuyện, phán từ xa chỉ thêm rối.
Kể quê như thời đã cũ. Câu trước: "Quê mình vẫn thế anh ạ." Câu sau: kể thật cái đã đổi. Người đi xa về thấy khác hoàn toàn sẽ hụt hẫng hơn nếu không ai nói trước.
Hỏi chuyện tiền bạc bên đó. Câu trước: "Bên đó lương anh chắc cao lắm nhỉ?" Câu sau: "Công việc của anh dạo này có mệt không?" Hỏi về con người, không hỏi về số tiền.
Thư giấy, ảnh chụp thư hay tin nhắn: chọn cách nào
Người ở xa lâu năm thường đã quen nhận tin nhà qua điện thoại. Thư giấy là thứ hiếm, nên dùng đúng lúc thì giá trị hơn.
| Cách gửi | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thư tay gửi bưu điện | Lá mở lời sau nhiều năm, lá kể chuyện dài kèm ảnh in | Đi chậm vài tuần; chụp lại bản sao trước khi gửi, ghi địa chỉ theo đúng cách nước bên đó |
| Ảnh chụp thư tay gửi qua ứng dụng nhắn tin | Muốn anh chị đọc ngay mà vẫn thấy nét chữ | Chụp nơi sáng, giấy trắng, chữ to; nhắn kèm một câu dặn đọc lúc rảnh |
| Tin nhắn chữ kèm ảnh | Tin vui tin buồn nhỏ, một thay đổi ở quê vừa thấy | Mỗi lần một chuyện, không dồn cả loạt tin như bản tin |
| Tin thoại | Để anh chị nghe giọng mẹ già, tiếng quê | Ghi chỗ yên, dưới hai phút, để mẹ nói một câu chào |
Nhiều nhà kết hợp: mỗi năm một hai lá thư giấy thật, giữa đó là ảnh chụp thư và tin nhắn. Lá thư giấy để anh chị cất, tin nhắn để giữ nhịp. Tin thoại có giọng mẹ già gọi tên con là thứ người đi xa nghe đi nghe lại nhiều nhất, đừng bỏ quên cách này khi mẹ ngại cầm bút.
Gửi cách nào, bao lâu một lá
Lá đầu tiên nên viết tay và gửi bản gốc qua bưu điện nếu biết địa chỉ chắc chắn. Người xa quê lâu năm mở phong bì có nét chữ của em mình là một chuyện lớn, nhiều người giữ lá đó suốt đời. Hỏi địa chỉ qua người nhà của anh chị, nhờ họ chép đúng cách ghi bằng chữ của nước bên đó, ghi tên nước bằng chữ in rõ. Phần người gửi ghi địa chỉ ở quê theo xã, phường và tỉnh, thành hiện hành, nhất là khi tên xã đã đổi sau sắp xếp, để người nhận biết thư từ đâu.
Gửi kèm ảnh in là một món quà nhỏ: ảnh ngõ nhà, ảnh mẹ ngồi hiên, ảnh cái cây cũ. Mặt sau ghi ngày chụp và một câu. Bản chụp lá thư thì gửi thêm qua ứng dụng nhắn tin để anh chị đọc được ngay, không phải chờ.
Không cần viết dày. Ba bốn tháng một lá kể chuyện là đủ để anh chị có cảm giác vẫn theo được nhịp ở nhà. Giữa các lá, một tấm ảnh kèm một câu qua tin nhắn khi có chuyện đáng kể là vừa.
Câu hỏi thường gặp
Lâu quá không liên lạc, viết thư có đường đột không?
Không. Nói thẳng ở câu đầu rằng lâu rồi mình mới viết, không vì việc gì, chỉ muốn kể chuyện nhà. Lời thật đó làm người nhận bớt dè chừng. Họ thường mừng hơn mình tưởng.
Anh chị không trả lời thì có nên viết tiếp không?
Có thể viết thêm một hai lá nữa, giữ giọng nhẹ, không hỏi vì sao không trả lời. Nhiều người ở xa đọc rồi xúc động mà chưa biết viết gì. Sau vài lá không hồi âm, giữ nhịp thưa hơn, vẫn gửi tin vui tin buồn quan trọng.
Có nên báo tin người thân mất qua thư không?
Tin gấp như bố mẹ, anh chị em mất thì gọi điện báo trước. Thư dùng để kể thêm về đám, về những ngày cuối, hoặc để báo tin những người quen xa hơn. Kể nhẹ, kèm chi tiết tử tế về người đã mất.
Con cháu bên đó không đọc tiếng Việt, có nên viết cho cả nhà không?
Lá chính viết tiếng Việt cho anh chị. Nếu muốn gửi lời thăm các cháu, thêm một tờ riêng câu ngắn, đơn giản, để anh chị dịch và đọc cho cháu nghe, kèm ảnh nhà ông bà.
Có nên gửi kèm ít đặc sản quê trong thư không?
Phong bì thư chỉ nên kèm ảnh và giấy. Đồ ăn, hạt, lá thuốc nhiều nơi không cho nhận và có thể làm cả lá thư bị giữ lại. Muốn gửi quà thì hỏi bưu điện cách gửi gói riêng.
Viết sao để không bị hiểu là có ý nhờ vả?
Không có câu nào về tiền, về khó khăn cần giúp trong lá thư kể chuyện. Nếu thật có việc, nói riêng một lần, rõ ràng, không lồng vào thư. Người nhận sẽ tin những lá kể chuyện của mình là thật lòng.