Thư nối lại với họ hàng ở nước ngoài lâu không liên lạc nên ngắn, rõ, đi theo ba việc: mình là ai trong họ, vì sao có địa chỉ, và mình chỉ muốn hỏi thăm. Giọng lễ phép mà gần gũi, kèm một tấm ảnh cũ chung của họ, không nhờ vả gì trong lá đầu tiên.
Bài này cho người ở trong nước, có khi là cháu, chắt, muốn viết cho một nhánh họ đã sang nước ngoài từ nhiều năm trước: bà cô em của ông nội, ông chú họ, các anh chị họ chưa gặp bao giờ. Liên lạc đứt vì người già mất dần, địa chỉ đổi, con cháu không còn nói chung một thứ tiếng. Giờ có dịp tìm lại, qua một người quen, một tấm ảnh cũ hay một lần họ về thăm. Bài chỉ bàn chuyện viết thư làm quen lại, không bàn chuyện tìm người qua cơ quan hay giấy tờ di trú.
Người nhận đang ở đâu trong câu chuyện
Người họ hàng ở nước ngoài có thể đã rất lớn tuổi, nhớ quê theo kiểu của mấy chục năm trước, hoặc là đời con cháu đã sinh ra bên đó, chỉ biết quê qua lời kể. Họ nhận thư từ một người lạ xưng là họ hàng, phản ứng đầu tiên thường là vừa mừng vừa dè dặt. Mừng vì có người còn nhớ, dè dặt vì không biết người viết là ai, có thật không, có muốn điều gì không.
Vì thế lá thư đầu phải giải được sự dè dặt ấy. Họ muốn biết mình là con ai, cháu ai, có điều gì chứng thực được: tên ông bà, tên làng cũ theo cách họ nhớ, một chuyện chỉ người trong nhà mới biết, một tấm ảnh họ từng thấy.
Họ cũng muốn biết người cũ còn ai, mất ai. Người già ở xa thường day dứt vì không về kịp đám của anh chị em. Nghe kể ông anh mình mất êm, con cháu đông đủ, mồ mả được chăm, họ nhẹ lòng hơn nhiều.
Điều làm họ ngại: lá thư đầu đã nói chuyện giúp đỡ, chuyện tiền, chuyện giấy tờ. Dù chỉ một câu, nó làm cả lá thư thành một lời xin, và họ sẽ trả lời rất dè chừng hoặc không trả lời.
Khung lá thư đầu tiên
Năm đoạn, mỗi đoạn ba bốn câu. Viết tay đẹp càng tốt, nhưng rõ ràng quan trọng hơn đẹp.
- Chào và giới thiệu vị trí trong họ: "Cháu kính chào bà. Cháu là con của bố Hưng, cháu nội của ông Thành, anh trai bà." Nói rõ quan hệ theo cách người lớn hay gọi.
- Vì sao viết lúc này: có địa chỉ từ đâu, nhân dịp gì. "Cháu tìm thấy thư bà gửi ông năm xưa trong rương, có ghi địa chỉ, nên cháu mạnh dạn viết."
- Kể chuyện họ: ai còn, ai mất, nhà cũ thế nào, mồ mả ông bà được chăm ra sao. Chọn chuyện người nhận chắc còn nhớ.
- Hỏi thăm và nói rõ ý mình: hỏi sức khoẻ, hỏi con cháu bên đó, rồi một câu "cháu viết chỉ mong được biết tin bà và giữ liên lạc".
- Kết và để lại cách liên lạc: địa chỉ, số điện thoại ghi trên phong bì hoặc tờ giấy riêng, kèm câu "bà hay các cô chú tiện cách nào thì liên lạc cách ấy".
Tên người trong khung chỉ là ví dụ, bạn thay bằng tên thật trong họ mình. Nếu không chắc người nhận còn sống, viết lời chào chung cho cả nhà: "Cháu kính gửi bà và các cô chú trong gia đình".
Hai thư mẫu: gửi bà cô lớn tuổi và gửi anh chị họ cùng lứa
Mẫu một, cháu gửi bà cô em ruột của ông nội:
"Cháu kính chào bà. Cháu là Hoa, con gái út của bố Tâm, cháu nội ông Lộc, anh cả của bà. Cháu dọn nhà thấy mấy lá thư bà gửi ông từ rất lâu, có địa chỉ, nên cháu viết thử, mong thư tới được tay bà. Ông nội cháu mất đã tám năm, ông đi lúc tuổi cao, con cháu đủ cả. Lúc còn minh mẫn ông hay nhắc bà, kể bà hồi nhỏ hay trèo cây ổi sau nhà bị ông mắng. Cây ổi ấy giờ không còn nhưng giếng nước vẫn còn. Bà dạo này sức khoẻ thế nào ạ? Các cô chú bên đó có khoẻ không ạ? Cháu viết chỉ mong được biết tin bà. Cháu gửi kèm tấm ảnh ông chụp ở sân nhà năm ông bảy mươi. Cháu Hoa."
Mẫu hai, gửi anh chị họ cùng lứa chưa từng gặp:
"Chào anh chị, em là Minh, cháu nội của ông Thịnh. Ông em và ông nội anh chị là hai anh em ruột. Em biết anh chị qua tấm ảnh cưới bác gửi về nhà mấy chục năm trước, giờ vẫn lồng khung trong phòng khách nhà em. Em không biết anh chị đọc tiếng Việt được nhiều không, nên em viết ngắn. Nhà em vẫn ở mảnh đất cũ, bố em hay kể về bác. Nếu anh chị muốn biết thêm về họ nội ở quê, em rất vui được kể. Em Minh."
Cả hai mẫu đều có một chi tiết chỉ người trong họ mới biết: cây ổi, tấm ảnh cưới. Chi tiết đó làm người nhận tin ngay, hơn bất cứ lời khẳng định nào.
Tìm chuyện thật để mở lời
Trong nhà còn giữ gì của nhánh họ bên đó? Thư cũ, ảnh cũ, một món quà họ gửi về năm nào. Nhắc tới nó, gửi kèm bản sao ảnh nếu được.
Ai trong nhà còn nhớ chuyện về họ? Hỏi bà, hỏi bố mẹ trước khi viết. Một chuyện nhỏ như "bà cô hồi trẻ hát hay nhất xóm" làm người nhận nhận ra ngay mình được nhớ.
Nhà cũ, đất cũ giờ ra sao? Người già ở xa rất muốn biết chỗ mình sinh ra còn hay mất. Kể thật, cả cái đổi lẫn cái còn, không cần tô vẽ.
Mình gọi người nhận là gì cho đúng vai? Hỏi người lớn trong họ cách xưng hô theo vai vế. Gọi đúng vai là cách lễ phép nhất, và cũng là một lời tự giới thiệu.
Mình có điều gì muốn chia sẻ chứ không xin? Ảnh mộ ông bà đã sửa, cây phả hệ họ đang ghi lại, ảnh cả họ năm nay. Thứ để cho đi, không phải để nhận.
Viết gì ở mỗi chặng: lá đầu, lá thứ hai, khi đã thân
Mối liên lạc với họ hàng xa đi từng bước. Mỗi chặng có việc riêng của nó, vội quá là hỏng.
| Chặng | Nên viết | Chưa nên viết |
|---|---|---|
| Lá đầu tiên | Mình là ai, vì sao có địa chỉ, tin người cũ, hỏi thăm sức khoẻ | Nhờ vả, chuyện đất đai, chuyện ngày xưa vì sao ra đi |
| Lá thứ hai, sau khi có hồi âm | Cảm ơn đã trả lời, trả lời đúng điều họ hỏi, kể thêm một nhánh trong họ, gửi ảnh nhà cũ | Kể dồn cả họ, hỏi chuyện riêng của gia đình bên đó |
| Khi đã viết qua lại vài lần | Hỏi chuyện ngày xưa họ còn nhớ, rủ họ góp vào cây phả hệ, kể chuyện con cháu hai bên | Bình luận chuyện riêng của họ, so sánh đời sống hai bên |
| Khi họ ngỏ ý về thăm | Hỏi họ muốn đi đâu, gặp ai, ăn gì; kể nhà sẽ chuẩn bị gì | Hứa hẹn quá sức, lên kế hoạch thay họ |
Lá thứ hai thường quan trọng không kém lá đầu. Người nhận đã đánh liều trả lời, lá thứ hai cho họ biết mình đáp lại thật lòng, đúng điều họ hỏi, không chỉ chờ để nói chuyện của mình. Trả lời từng câu hỏi của họ theo thứ tự, rồi mới kể thêm.
Chỗ hay vấp và câu sửa
Mở lời bằng chuyện nhờ vả. Câu trước: "Nhà cháu dạo này khó khăn, mong bà giúp đỡ." Câu sau: bỏ hẳn khỏi lá đầu. Chuyện cần giúp, nếu có, để sau khi đã thân, nói riêng và rõ ràng.
Không giới thiệu rõ mình là ai. Câu trước: "Cháu là cháu họ của bà ở quê." Câu sau: nêu tên bố, tên ông, quan hệ cụ thể, một chi tiết chứng thực.
Trách nhánh họ đi xa. Câu trước: "Bao năm bà không về, ông cháu buồn lắm." Câu sau: "Ông cháu hay nhắc bà, nhắc cả chuyện cây ổi."
Kể chuyện tranh chấp đất đai. Câu trước: "Mảnh đất của nhà bà giờ bên kia đang chiếm." Bỏ khỏi thư làm quen. Chuyện đất cần người hiểu luật và gặp mặt, không phải thư từ xa.
Viết quá dài, quá nhiều tên. Lá đầu kể ba bốn người thân thiết nhất là đủ. Kể cả cây phả hệ một lúc, người nhận rối, không biết bắt đầu trả lời từ đâu.
Gửi cách nào và chờ thế nào
Có địa chỉ giấy thì gửi bưu điện, vì với người già ở xa, một phong bì có tem trong nước là thứ rất xúc động. Ghi địa chỉ đúng cách nước nhận, tên người nhận theo cách họ dùng trên giấy tờ bên đó nếu biết, tên nước bằng chữ in rõ. Phần người gửi ghi đầy đủ theo xã, phường và tỉnh, thành hiện hành; nếu tên làng cũ đã đổi, thêm một dòng "quê cũ là làng... ngày trước" trong thư để người nhận nhận ra.
Nếu địa chỉ đã quá cũ, có thể nhờ người quen ở bên đó chuyển thư tay, hoặc gửi ảnh chụp thư qua một người nhà trung gian. Luôn chụp lại thư trước khi gửi, phòng thư thất lạc thì viết lại không phải nhớ lại.
Chờ hồi âm có khi vài tháng. Đừng gửi liền lá thứ hai hỏi "bà có nhận được không". Đợi khoảng hai ba tháng, nếu không thấy gì, gửi một bưu thiếp ngắn kèm ảnh nhà cũ, nhắc nhẹ mình vẫn ở đây. Có hồi âm rồi, những lá sau thưa thôi, đều đặn, mỗi lá một chuyện của họ.
Câu hỏi thường gặp
Không chắc người nhận còn sống có nên viết không?
Nên, nhưng viết lời chào chung cho cả gia đình để con cháu bên đó mở thư cũng thấy được gửi cho mình. Nếu người nhận đã mất, con cháu thường vẫn muốn biết về nhánh họ ở quê.
Con cháu bên đó không đọc tiếng Việt thì viết bằng gì?
Viết tiếng Việt câu ngắn, rõ, rồi nếu được nhờ người biết thứ tiếng bên đó dịch một bản đi kèm. Ghi rõ đâu là bản gốc, đâu là bản dịch, để người lớn tuổi bên đó đọc bản tiếng Việt.
Có nên gửi kèm ảnh cũ bản gốc không?
Không nên gửi bản gốc duy nhất, vì thư có thể thất lạc. In hoặc sao chụp ảnh rồi gửi bản sao, bản gốc để nhà mình giữ. Mặt sau ảnh ghi tên người trong ảnh và năm chụp nếu biết.
Người nhận trả lời lạnh nhạt thì sao?
Cảm ơn họ đã trả lời, kể thêm một chuyện nhẹ, không hỏi dồn. Nhiều người cần thời gian để tin và mở lòng. Nếu họ nói thẳng không muốn liên lạc thì tôn trọng, không viết tiếp.
Có nên nhắc chuyện ngày xưa vì sao họ ra đi không?
Không nên trong những lá đầu. Mỗi nhà có lý do riêng, có khi là chuyện buồn. Nếu họ tự kể thì lắng nghe, không bình luận, không phán đúng sai.
Thư đầu tiên có nên kèm quà không?
Không cần. Một tấm ảnh in, một bản chép cây phả hệ ngắn đã là món quà lớn với người ở xa. Quà lớn trong lá đầu dễ làm người nhận lúng túng, không biết đáp lại thế nào.