Thư kể chuyện công việc cho bố mẹ nên tả một ngày làm việc bình thường, giới thiệu một hai người con làm cùng, kể một chuyện khó con đã gỡ được, và để những chuyện chưa có lối ra sang một lần khác. Bố mẹ không cần hiểu hết nghề của con; bố mẹ cần thấy con có chỗ đứng, có người tử tế bên cạnh và tự xoay được.
Người đi làm ở thành phố thường kể về nhà đúng hai kiểu: "vẫn ổn ạ" hoặc trút hết bực bội trong một cuộc gọi lúc mệt. Kiểu đầu làm bố mẹ không biết gì, kiểu sau làm bố mẹ thức trắng. Lá thư ở giữa hai kiểu ấy: đủ thật để bố mẹ hình dung, đủ chừng mực để bố mẹ yên. Bài này dành cho người mới đi làm, người đổi nghề, người làm ca kíp hay việc tự do, viết về cho bố mẹ ở quê hoặc ở một thành phố khác.
Bố mẹ hình dung công việc của con ra sao
Với bố mẹ cả đời làm ruộng, buôn bán nhỏ hay làm công nhân, nhiều nghề của con bây giờ rất khó hình dung. "Làm ở công ty" là một cái hộp kín. Bố mẹ không biết con ngồi ở đâu, có ai quát mắng không, ăn trưa thế nào, về nhà lúc mấy giờ. Khoảng trống đó bố mẹ tự lấp bằng những gì nghe được trên ti vi và từ hàng xóm, mà thứ nghe được thường là chuyện xấu.
Vì vậy nỗi lo của bố mẹ thường rơi vào mấy chỗ quen: con có bị ép làm quá giờ không, có bị lừa không, có người xấu không, lương có đủ sống không, có ổn định không. Một lá thư tả được buổi sáng con đi làm, chỗ con ngồi, người ngồi cạnh và bữa trưa của con đã trả lời được nửa số nỗi lo ấy mà không cần nhắc tới chúng.
Cũng có bố mẹ lo theo hướng ngược lại: sợ con ham việc quên lấy vợ lấy chồng, sợ con không về quê nữa. Kể việc trong thư vì thế nên có một chút chuyện ngoài giờ làm, một bữa ăn với bạn, một buổi chiều đi bộ, để bố mẹ thấy đời con không chỉ có công việc.
Chuyện nào kể trong thư, chuyện nào để sau
Không phải chuyện thật nào cũng hợp với thư hỏi thăm. Chia làm ba mức cho dễ chọn:
| Mức | Ví dụ | Kể thế nào |
|---|---|---|
| Kể thoải mái | Một ngày làm việc, đồng nghiệp tốt, việc mới học được, bữa trưa, đường đi làm | Kể kỹ, có chi tiết, đây là phần chính của thư |
| Kể kèm lối ra | Bị sếp góp ý, tăng ca mùa cao điểm, việc khó chưa quen, xe hỏng giữa đường | Kể chuyện cùng với cách con đã xử lý hoặc đang xử lý |
| Để sau, báo riêng | Sắp mất việc, nợ nần, bị chèn ép kéo dài, ốm phải nghỉ | Không lồng vào thư hỏi thăm; khi đã rõ thì báo riêng, rõ ràng |
| Không cần kể | Chuyện xích mích vặt, tin đồn ở công ty, số tiền lương chi li | Bố mẹ không làm gì được, chỉ thêm lo hoặc thêm so bì |
Mức "kể kèm lối ra" là chỗ khéo nhất. Một câu "tháng này con tăng ca nhiều" làm mẹ lo; câu "tháng này con tăng ca nhiều, nhưng tối nào con cũng về trước mười giờ và chủ nhật được nghỉ trọn" làm mẹ yên. Chuyện vẫn thật, chỉ là đủ hơn.
Riêng chuyện tiền lương, nhiều nhà bố mẹ hỏi thẳng. Nhà nào quen nói con số thì cứ nói qua điện thoại, nhưng trong thư nên viết "đủ ăn, đủ trọ, có để dành một ít" hơn là con số cụ thể, vì thư hay được đưa cho họ hàng xem.
Khung thư bốn đoạn kể chuyện đi làm
Khung này hợp với lá thư đầu tiên sau tháng đầu đi làm, và dùng lại được mỗi khi có thay đổi:
- Một ngày của con. Đi từ lúc thức dậy tới lúc về: mấy giờ đi, đi bằng gì, chỗ làm trông ra sao, việc buổi sáng, bữa trưa, giờ về. Năm sáu câu, như kể cho người chưa từng tới thành phố.
- Một người ở chỗ làm. Giới thiệu một đồng nghiệp hoặc người phụ trách: người ấy bao nhiêu tuổi, quê ở đâu cho dễ hình dung (nói chung "cũng ở quê lên"), giúp con chuyện gì.
- Một chuyện khó đã gỡ. Một lần làm sai, một ca mệt, một khách khó tính, và con xử lý ra sao. Đoạn này cho bố mẹ thấy con tự lo được.
- Hỏi và kết. Hỏi một chuyện nhà, nói kế hoạch gần (tháng sau con làm gì, khi nào được nghỉ), kết bằng một câu gọn.
Không cần dùng đủ bốn đoạn mỗi lần. Thư sau có thể chỉ kể một người và một chuyện. Cái quan trọng là trong vài lá thư liên tiếp, bố mẹ dựng được bức tranh về nơi con làm: tên người tổ trưởng, cái căng tin, con đường có hàng cây, để lần sau chỉ cần nhắc là bố mẹ hình dung ra.
Giải thích nghề mới bằng hình ảnh bố mẹ quen
Đổi chữ chuyên môn thành việc nhìn thấy được. Thay vì "con làm phân tích dữ liệu", viết "cả ngày con ngồi máy tính xem số bán hàng của mấy chục cửa hàng, rồi báo cho sếp cửa hàng nào bán chậm để họ tìm cách".
So với việc trong nhà. Nghề kế toán như "giữ sổ thu chi như mẹ ghi sổ tiền chợ, nhưng cho cả công ty". Nghề điều phối như "xếp xe chở hàng giống bố chia người đi cấy cho khỏi chồng chéo".
Kể sản phẩm cuối cùng. Bố mẹ dễ hiểu hơn khi biết việc của con làm ra cái gì: một cây cầu, một tủ thuốc ở hiệu thuốc, một gói hàng tới tay người mua, một đứa trẻ biết đọc.
Kể nhịp làm việc. Ca sáng, ca tối, ngày nào bận, ngày nào nhàn. Bố mẹ biết nhịp của con thì biết lúc nào gọi điện, lúc nào để con ngủ.
Chừa một chỗ cho bố mẹ hỏi lại. Cuối đoạn viết "chỗ nào bố mẹ chưa hiểu cứ hỏi, con kể lại". Lần gọi sau, nghe bố hỏi "cái việc xem số ấy là thế nào" là biết thư đã được đọc kỹ.
Ba thư mẫu kể chuyện đi làm
Mẫu một, con làm công nhân ca kíp. Bố mẹ ơi, con làm ở xưởng được hai tháng rồi. Tuần này con làm ca sáng, năm giờ rưỡi dậy, sáu rưỡi vào chuyền. Chuyền con có mười hai người, chị tổ trưởng cũng ở quê lên, hay nhắc con đeo găng cho kỹ. Tuần trước con dán sai mấy chục cái hộp, phải làm lại, chị chỉ cho cách đếm mẹo nên giờ con ít sai. Trưa ăn ở căng tin, có canh và hai món mặn. Chủ nhật con được nghỉ, con hay đi chợ nấu một nồi thịt kho để dành. Lúa ngoài đồng trổ chưa bố? Con.
Mẫu hai, con mới vào văn phòng. Mẹ ơi, con kể mẹ nghe chỗ làm mới. Văn phòng ở tầng năm, chỗ con ngồi gần cửa kính nhìn xuống đường. Việc của con là trả lời thư của khách và ghi lại họ cần gì, giống như mẹ ghi sổ đơn hàng hồi bán tạp hoá. Anh trưởng nhóm khó tính nhưng dạy kỹ. Hôm thứ Tư con gửi nhầm thư cho khách, con gọi xin lỗi họ và sửa ngay, anh không mắng mà bảo lần sau đọc lại hai lần. Trưa con với hai chị trong phòng ăn cơm hộp mang theo. Mẹ trồng lại luống cải chưa? Con gái của mẹ.
Mẫu ba, con làm việc tự do, giờ giấc thất thường. Bố mẹ, con viết vì mấy lần gọi con đều đang chạy việc. Giờ con nhận làm ảnh cho mấy cửa hàng, hôm nhiều việc thì đi từ sáng, hôm ít thì ở nhà chỉnh ảnh. Thu nhập lên xuống theo tháng nên con để riêng một khoản cho tháng ít việc, đủ trả trọ ba tháng. Con vẫn ăn đủ, tối nào cũng ngủ trước mười hai giờ. Bố mẹ gọi lúc tám giờ tối là con chắc chắn rảnh. Con.
Chỗ hay vấp khi kể việc
Vấp thứ nhất là khoe. Kể được thưởng, được khen là chuyện vui, nhưng thư viết toàn thành tích dễ thành thư để bố mẹ đem đi kể, và nếu tháng sau mọi thứ khác đi thì con khó kể tiếp. Kể thành tích một câu, kể người đã giúp mình một câu, vậy là vừa.
Vấp thứ hai là than. Viết thư lúc vừa bị mắng hay vừa hết ca đêm, lời lẽ dễ nặng. Câu "ở đây người ta coi mình như cái máy" viết ra trong năm giây, bố mẹ mang theo cả tháng. Viết xong để qua một đêm, sáng đọc lại trước khi gửi; câu nào chỉ là bực bội thì bỏ hoặc đổi thành chuyện đã có lối ra.
Vấp thứ ba là chữ nghề. Những chữ quen với con ở chỗ làm như "deadline", "dự án", "khách hàng tiềm năng" có khi làm bố mẹ đọc không trôi. Đọc lại thư như người ở quê đọc, gặp chữ nào phải dừng lại đoán thì thay bằng chữ thường. Vấp thứ tư là hứa. "Cuối năm con được lên lương, con gửi về sửa nhà" là câu dễ làm cả nhà mong. Chưa có quyết định thì đừng viết.
Gửi lúc nào và kèm gì
Thời điểm hợp nhất để viết là sau tháng đầu ở chỗ làm mới, khi con đã có chuyện để kể mà mọi thứ chưa thành nếp. Sau đó, mỗi lần có thay đổi (đổi ca, đổi nhóm, đổi chỗ trọ cho gần chỗ làm) là một cớ tốt để viết tiếp.
Ảnh giúp bố mẹ hình dung nhanh hơn chữ: ảnh lối vào toà nhà, góc bàn làm việc, bữa trưa, con đường đi làm. Chỉ chụp chỗ được phép chụp, không chụp tài liệu hay màn hình có thông tin công việc. In ảnh ra khổ nhỏ, mặt sau ghi một dòng "chỗ con ngồi", "căng tin xưởng", kẹp vào thư.
Gửi bưu điện hoặc gửi kèm người quen về quê đều được. Nếu bố mẹ đã quen đọc tin nhắn dài, bạn có thể chụp lá thư viết tay gửi trước cho bố mẹ đọc, rồi gửi bản giấy sau để bố mẹ giữ. Ghi tên cả bố và mẹ ngoài phong bì, nhất là khi thư có phần kể chuyện việc mà bố hay quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể chuyện bị sếp mắng cho bố mẹ không?
Được, nếu kể kèm cách con đã sửa và chuyện đã qua. Bố mẹ biết con cũng có lúc vấp mà vẫn đứng vững thì yên lòng hơn là chỉ nghe "vẫn ổn". Nếu chuyện đang căng và chưa có lối ra, để lúc khác hoặc kể với người có thể giúp con.
Bố mẹ hỏi lương thì có nên ghi trong thư không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều người nói con số qua điện thoại, còn trong thư chỉ viết "đủ ăn, đủ trọ, có để dành" vì thư hay được đưa cho họ hàng đọc. Con số cụ thể trên giấy dễ thành chuyện so sánh.
Làm sao giải thích công việc văn phòng cho bố mẹ làm nông hiểu?
Tả bằng việc nhìn thấy được và so với việc trong nhà: giữ sổ như mẹ ghi tiền chợ, chia việc như bố chia người đi cấy. Kể sản phẩm cuối cùng con làm ra và nhịp làm việc trong tuần.
Mới đi làm được vài tuần đã nên viết thư chưa?
Nên đợi khoảng một tháng, khi con đã quen người, quen việc và có chuyện cụ thể để kể. Trong mấy tuần đầu, vài tin nhắn ngắn báo con đã đi làm, ăn uống ra sao là đủ để bố mẹ yên tâm.
Có nên gửi ảnh chỗ làm cho bố mẹ không?
Nên, ảnh giúp bố mẹ hình dung nhanh. Chỉ chụp chỗ được phép như lối vào, góc bàn, căng tin, không chụp tài liệu hay màn hình. In ra khổ nhỏ, mặt sau ghi một dòng chú thích rồi kẹp vào thư.
Viết thư lúc đang buồn chán công việc có sao không?
Viết được, nhưng nên để qua một đêm rồi đọc lại trước khi gửi. Câu nào chỉ là bực bội nhất thời thì bỏ đi. Nếu buồn chán kéo dài, tâm sự với bạn bè hoặc người có thể giúp con thay đổi, thư cho bố mẹ chỉ nên kể phần đã có lối ra.