Thư cho ông đã mất hợp nhất khi cháu kể những chuyện ông chưa kịp biết: cháu thi đỗ, cháu đi làm, cháu biết sửa cái đài như ông dạy, nhà vừa có thêm đứa chắt. Viết một trang, giọng cháu vẫn nói với ông, có một kỷ niệm riêng hai ông cháu và một câu hỏi cháu chưa kịp hỏi.
Bài này dành cho người cháu đã lớn, từ học sinh cấp ba đến người đi làm, có ông nội hay ông ngoại mất đã vài tháng hoặc vài năm. Ông là người dạy cháu đánh cờ, đọc báo cho cháu nghe, chở cháu đi học bằng chiếc xe đạp cũ, hoặc là người ít nói ngồi ở hiên mà cháu chỉ hiểu về sau. Lá thư ở đây giúp cháu giữ ông trong đời mình theo một cách gần gũi, kể cả khi lúc ông còn, hai ông cháu chưa nói chuyện với nhau được nhiều.
Ông thường muốn biết gì về cháu
Nhiều ông ít khi hỏi han kiểu "cháu có buồn không", mà hỏi những câu rất cụ thể: học lớp mấy rồi, thi được mấy điểm, làm ở đâu, lương có đủ tiêu không, có biết nấu cơm không. Có ông chỉ hỏi một câu mỗi lần cháu về: "Dạo này có đọc sách không?" Những câu ông hay hỏi chính là bộ khung tự nhiên cho lá thư.
Ông cũng thường lo những chuyện người trẻ không để ý: cháu đi xe có cẩn thận không, có giữ sức khoẻ không, có nhớ về thăm bà không. Khi viết, trả lời đúng những câu lo ấy sẽ làm lá thư có giọng của hai người, không chỉ là cháu độc thoại.
Với người cháu đã đi làm, ông thường quan tâm cháu có chỗ làm ổn không, có biết để dành không, đã tính chuyện vợ con chưa. Không cần trả lời hết; chọn một câu ông hay hỏi nhất là đủ cho một lá thư.
Điều làm lá thư cho ông nhạt là viết như văn mẫu: "Ông là tấm gương sáng cho cả nhà noi theo." Câu ấy đúng nhưng không có ông trong đó. Thay bằng việc ông làm: "Ông là người duy nhất trong nhà kiên nhẫn ngồi nghe cháu kể chuyện trường suốt cả buổi chiều."
Khung thư cho ông, sáu phần ngắn
Không cần viết đủ cả sáu nếu thấy dài; bốn phần đầu là cốt:
- Gọi ông theo cách quen: "Ông ơi", "Ông nội", "Ông ngoại ơi". Một câu nói cháu đang ở đâu, bao nhiêu tuổi rồi, để mốc thời gian rõ khi đọc lại.
- Một kỷ niệm hai ông cháu: ba bốn câu, có nơi chốn và hành động. Ván cờ ở hiên, buổi đi câu, lần ông dạy cháu buộc dây giày.
- Chuyện ông chưa kịp biết: phần chính, kể hai ba chuyện, mỗi chuyện vài câu.
- Trả lời câu ông hay hỏi: "Cháu vẫn đọc sách đều, ông ạ, tháng này cháu đọc được hai cuốn."
- Một câu hỏi chưa kịp hỏi: chuyện hồi ông còn trẻ, cách ông làm một việc gì đó. Ghi thêm cháu đang tìm hiểu qua ai.
- Kết: một câu về bà hoặc về bố mẹ, một câu cháu nhớ ông.
Toàn bộ chừng một trang giấy học trò. Với cháu đang tuổi học sinh, đừng để bố mẹ ép viết thành bài văn; giữ đúng giọng của cháu, có chút vụng cũng được, vì ông vốn quen giọng ấy.
Nếu cháu ngồi trước tờ giấy mà không biết mở đầu, cứ viết câu ông hay nói nhất rồi viết tiếp từ đó. Một câu như "Về rồi đấy à" hay "Ăn cơm chưa" thường kéo theo cả một buổi chiều ở nhà ông, và lá thư tự chảy.
Hai thư mẫu xưng cháu
Hai mẫu tự viết dưới đây để bạn thấy cách đặt kỷ niệm và chuyện mới. Thay chi tiết bằng chuyện thật của bạn với ông.
Mẫu 1 — cháu trai mười bảy tuổi, ông nội mất hai năm: Ông nội ơi, cháu năm nay lớp mười hai rồi. Cái đồng hồ ông cho, cháu đã thay dây, giờ đeo đi thi luôn. Hồi ông còn, chiều nào ông cũng bắt cháu đánh với ông một ván cờ, cháu thua hoài. Giờ cháu thắng được bác hàng xóm rồi, ông ạ. Cháu đang chọn ngành, cháu muốn học kỹ thuật như ông. Cháu chưa kịp hỏi ông hồi trẻ ông sửa máy ở đâu, bố bảo để bố kể dần. Bà vẫn khoẻ, sáng nào cũng ra vườn. Cháu nhớ ông.
Mẫu 2 — cháu gái đã đi làm, ông ngoại mất khi cháu còn đi học: Ông ngoại ơi, cháu đi làm được ba năm rồi, tháng trước cháu lấy chồng. Ông mà còn chắc lại hỏi "nó có biết nấu cơm không". Có ông ạ, anh ấy nấu canh cua ngon lắm. Cháu vẫn nhớ hồi nhỏ ông chở cháu đi học bằng xe đạp, gặp ổ gà ông bảo "ngồi chặt vào". Câu đó cháu vẫn tự nói khi gặp chuyện khó. Mẹ cháu hay nhắc ông, mắt vẫn đỏ. Cháu thay ông hay về thăm mẹ.
Tìm chuyện riêng của hai ông cháu
Nếu bạn thấy mình không nhớ được nhiều về ông, nhất là khi ông mất lúc bạn còn nhỏ, có mấy cách tìm lại:
- Hỏi bố mẹ hoặc cô chú: hồi cháu bé, ông hay làm gì với cháu. Nhiều cháu bất ngờ khi biết ông từng bế mình đi dạo mỗi sáng.
- Xem lại ảnh cũ trong nhà: cháu ngồi trên đùi ông, ông cầm tay cháu tập đi. Tả một tấm ảnh trong thư cũng là một kỷ niệm.
- Nhìn những đồ ông để lại: cái kính, chiếc radio, cây gậy, bộ cờ. Viết về món đồ ấy và nó đang ở đâu.
- Nhớ những câu ông hay nói: một câu dặn, một câu đùa, một câu ca dao ông hay đọc. Chép lại đúng câu ấy.
Không nhớ nhiều cũng không sao. Lá thư cứ nói thật: "Cháu không nhớ nhiều về ông vì cháu còn nhỏ quá, nhưng mẹ kể ông hay bế cháu ra ngõ xem tàu." Câu thật như thế có sức nặng hơn mọi lời tả hoa mỹ, và người lớn trong nhà đọc thấy cháu đang cố tìm lại ông thì thường rất xúc động.
Viết cho ông khác viết cho bạn bè ở chỗ nào
Người trẻ quen nhắn tin với bạn bè nên dễ mang thói quen ấy vào thư cho ông:
| Hay vấp | Nên viết | Vì sao |
|---|---|---|
| Viết tắt, chữ lóng của tuổi trẻ | Viết đủ chữ, câu ngắn, rõ | Thư này người lớn trong nhà có thể đọc lại, nên cần dễ hiểu với mọi lứa tuổi |
| Dùng văn mẫu "tấm gương sáng" | Kể việc ông làm | Văn mẫu không có ông trong đó |
| Chỉ nói buồn, nói nhớ | Kể chuyện mới của cháu | Ông lúc sống muốn nghe cháu đang làm gì |
| Hứa "cháu sẽ thành người thành đạt" | Hứa việc nhỏ: về thăm bà mỗi tháng | Việc nhỏ giữ được, lời hứa lớn thành áp lực |
Xưng hô cũng nên giữ đúng nếp nhà. Có nhà cháu xưng "cháu" với ông, có nhà xưng "con" vì ông ở cùng từ nhỏ. Có vùng gọi ông là "ông nội", có vùng gọi "ông nội" là "ông" và ông ngoại là "ông ngoại". Cứ viết đúng như lúc ông còn bạn vẫn gọi, như thế lá thư mới là của hai ông cháu.
Khi hai ông cháu từng không hợp nhau
Không phải ông cháu nào cũng gần gũi. Có ông nghiêm, hay mắng, hay so cháu với anh chị; có ông ở xa, mỗi năm gặp một lần, nói chuyện được vài câu. Có cháu tuổi mới lớn từng cãi ông, từng giận ông vì ông cấm đi chơi, cấm để tóc dài. Khi ông mất, người cháu ấy thấy lấn cấn: nhớ thì nhớ, nhưng viết "cháu thương ông nhiều lắm" lại thấy gượng.
Trong trường hợp này, lá thư không cần giả vờ thân thiết. Nói thật một cách nhẹ nhàng: "Hồi đó cháu hay giận ông vì ông khó. Giờ lớn rồi cháu hiểu ông lo cho cháu theo kiểu của ông." Hoặc: "Hai ông cháu mình ít khi nói chuyện. Cháu tiếc là đã không hỏi ông nhiều hơn." Những câu như thế giúp người cháu nhẹ lòng hơn mọi lời ca ngợi.
Nếu có chuyện cụ thể muốn xin lỗi ông, như lần cãi nhau to, viết đúng việc ấy và dừng ở một hai câu. Rồi kể điều cháu nhận ra về ông sau này, có thể qua lời bà, lời bố mẹ: ông từng làm gì cho gia đình mà hồi bé cháu không biết. Lá thư như vậy là cách cháu làm hoà với ký ức về ông, không cần ai khác đọc nếu cháu không muốn.
Đưa thư cho ai đọc, cất ở đâu
Thư cháu viết cho ông là món quà lớn với bà và với bố mẹ. Nhiều bà cụ đọc thư cháu viết cho ông mà vui cả tuần vì biết cháu vẫn nhớ. Nếu bạn thấy thoải mái, đưa bà đọc, hoặc đọc to cho bà nghe nếu bà mắt kém. Viết chữ to, đậm, cách dòng để bà dễ đọc.
Nếu thư có chuyện riêng bạn chưa muốn ai biết, giữ cho riêng mình cũng được. Có người cất thư trong cuốn sổ ông để lại, có nhà để chung trong hộp kỷ vật của ông. Giữ thế nào là theo nếp nhiều nhà, gia đình tự chọn.
Nếu nhà có nhiều cháu, có thể rủ các anh chị em họ mỗi người viết cho ông một lá ngắn rồi để chung một phong bì lớn. Mỗi cháu nhớ ông theo một kiểu: đứa nhớ ông dạy bơi, đứa nhớ ông cho tiền ăn quà giấu bà. Đọc chung các lá ấy, cả họ thấy ông hiện lên đầy đủ hơn.
Một gợi ý nhỏ: mỗi khi đời mình có một mốc mới như đỗ đại học, nhận việc, cưới, có con, viết thêm cho ông một lá ngắn. Sau mười năm, những lá ấy thành một chuỗi chuyện cháu kể ông, và cũng là cách để con cháu sau này biết trong nhà từng có một người ông như thế.
Câu hỏi thường gặp
Ông mất khi cháu còn rất nhỏ, có nên viết thư cho ông không?
Có thể viết. Lá thư không cần nhiều kỷ niệm; cháu có thể kể những gì nghe bố mẹ kể về ông, nói cháu tiếc vì không nhớ được nhiều, rồi kể chuyện của cháu bây giờ như đang làm quen với ông.
Viết thư cho ông nội hay ông ngoại có khác nhau không?
Về cách viết thì như nhau. Khác ở chỗ xưng hô theo nếp từng bên và những người bạn có thể đưa thư cho đọc: bên nội thường là bố và các cô chú, bên ngoại là mẹ và các dì cậu.
Cháu tuổi học sinh có nên để bố mẹ sửa thư không?
Bố mẹ có thể giúp sửa chính tả nếu cháu muốn, nhưng đừng sửa giọng. Câu vụng của cháu là giọng thật, và chính sự vụng ấy làm người lớn đọc thấy thương.
Có nên kể chuyện buồn của cháu cho ông không?
Có thể kể một chuyện buồn nếu cháu muốn tâm sự, như thi trượt hay mất việc, nhưng nên kể kèm điều cháu đang làm để vượt qua. Lá thư toàn chuyện buồn dễ làm bà và bố mẹ lo khi đọc.
Thư viết xong có cần đọc ở đâu đặc biệt không?
Không cần. Có người đọc thầm ở góc học tập, có người đọc khi về quê thăm mộ, có người đưa bà đọc. Mỗi nhà có nếp riêng, cháu và gia đình tự chọn cách hợp với mình.