ThanTinh.comThân Tình
Thư và thiệp cho ông bà, người lớn tuổi

Viết thư cho ông bà hỏi chuyện ngày xưa: câu hỏi gợi chuyện và mẫu thư mở lời

Cháu viết thư hỏi ông bà chuyện ngày xưa: hỏi gì để ông bà muốn kể, mỗi thư một câu hỏi, cách ghi lại câu trả lời và mẫu thư mở lời cho ông, cho bà.

Over-the-shoulder view of a young man at a dormitory desk writing on blank sheets, an old faded photograph propped against a cup, bright overcast window light

Thư hỏi chuyện ngày xưa nên ngắn và chỉ hỏi một chuyện mỗi lần, câu hỏi cụ thể đến mức ông bà nhớ ngay ra một cảnh: "ngày cưới bà mặc áo gì", "ông đi làm xa lần đầu năm bao nhiêu tuổi". Kể trước một chút chuyện của cháu, rồi đặt câu hỏi, rồi nói cháu sẽ ghi lại. Ông bà sẽ trả lời qua điện thoại, qua thư hồi âm, hoặc để dành kể khi cháu về.

Bài này cho cháu đã lớn, đang đi học hoặc đi làm xa, bắt đầu tò mò về gia đình mình: ông bà gặp nhau thế nào, ngày xưa nhà mình ở đâu, sống bằng nghề gì, đã trải qua những năm khó khăn ra sao. Gọi điện hỏi thì ông bà trả lời qua loa vì bất ngờ, hoặc kể lan man rồi đường dây đứt. Một lá thư đặt câu hỏi trước cho ông bà thời gian nhớ lại, ngồi nghĩ, và kể có đầu có đuôi. Nhiều ông bà sau khi nhận thư như vậy đã kể những chuyện cả đời chưa kể với ai.

Vì sao ông bà thích được hỏi

Người già thường có nhiều chuyện muốn kể mà không ai hỏi. Con cái bận, cháu chắt mải điện thoại, những lần ông bà mở lời "ngày xưa ấy à" thường bị cắt ngang. Dần dần ông bà thôi kể. Một lá thư hỏi đúng chuyện cho ông bà biết có người thật sự muốn nghe, và cái cảm giác được lắng nghe ấy với người già quý lắm.

Được hỏi về quá khứ cũng là được nhìn nhận. Ông bà không chỉ là người già ở quê cần hỏi thăm sức khoẻ, mà là người đã sống qua những năm tháng con cháu không biết, đã làm những việc đáng kể. Câu hỏi "ông làm sao nuôi được năm người con trong những năm đói" cho ông thấy mình từng là trụ cột, không chỉ là người ngồi uống chè ngoài hiên.

Tuy vậy, không phải chuyện nào ông bà cũng muốn kể. Có những năm đau buồn, những người đã mất, những chuyện xích mích trong họ. Lá thư hỏi chuyện cần để ông bà chọn, không ép, và luôn bắt đầu từ những chuyện vui, dễ kể.

Mười câu hỏi dễ mở lời

Câu hỏi tốt là câu hỏi gợi ra một cảnh cụ thể chứ không đòi ông bà tổng kết cả đời. Mười câu dưới đây, mỗi thư dùng một câu:

  • Ngày ông bà gặp nhau lần đầu là ở đâu, ai giới thiệu, ông bà nói với nhau câu gì?
  • Ngày cưới ông bà ăn cỗ món gì, có bao nhiêu mâm, bà mặc áo màu gì?
  • Hồi bé ông bà chơi trò gì, nhà có con vật gì ông bà quý nhất?
  • Lần đầu ông đi làm xa là đi đâu, mấy tuổi, mang theo những gì?
  • Món ăn nào bà học từ mẹ của bà, bà nấu lần đầu năm bao nhiêu tuổi?
  • Ngôi nhà đầu tiên của ông bà trông thế nào, làm bằng gì, có mấy gian?
  • Hồi bố cháu (mẹ cháu) còn bé có tính gì, hay làm gì khiến ông bà phải mắng?
  • Ông bà nhớ nhất người thầy, người bạn nào thời trẻ, vì sao?
  • Có năm nào ông bà thấy vui nhất, vì chuyện gì?
  • Có câu ca dao, câu nói nào của cụ nhà mình mà ông bà vẫn nhớ?

Câu về năm khó khăn nhất, chuyện chiến tranh, chuyện người đã mất chỉ nên hỏi khi ông bà tự gợi ra trước, hoặc khi cháu đã hỏi nhiều chuyện vui và ông bà sẵn lòng kể. Đừng mở đầu bằng những câu đó.

Khung thư hỏi chuyện, bốn đoạn

Một lá thư hỏi chuyện không nên chỉ có câu hỏi trơ trọi. Bốn đoạn:

  1. Chào và kể chuyện của cháu: ba bốn câu về cháu, để thư vẫn là thư hỏi thăm chứ không phải phiếu điều tra.
  2. Vì sao cháu hỏi: một hai câu nối chuyện của cháu với câu hỏi. "Tuần này cháu ăn đám cưới bạn, ngồi nghĩ không biết ngày xưa ông bà cưới nhau thế nào."
  3. Câu hỏi: chỉ một câu chính, có thể kèm một hai câu phụ nhỏ. Viết chữ to, tách riêng một dòng.
  4. Cách ông bà trả lời và lời kết: "Ông bà không cần viết, chủ nhật cháu gọi ông bà kể cho cháu nghe nhé, cháu ghi lại." Kết bằng hỏi thăm sức khoẻ.

Câu "cháu ghi lại" quan trọng: ông bà biết chuyện mình kể sẽ được giữ, nên kể kỹ hơn. Nhưng nếu ông bà ngại bị ghi, nói nhẹ là "cháu muốn nhớ cho đúng", không cần nói tới ghi âm hay viết thành sách.

Hai mẫu thư mở lời

Mẫu một, cháu gái hỏi bà nội chuyện ngày cưới: "Bà ơi, tuần rồi cháu đi ăn cưới bạn cùng phòng. Cô dâu mặc áo dài đỏ, ăn cỗ ở nhà hàng, ồn lắm. Cháu ngồi nghĩ không biết ngày xưa bà về nhà ông thế nào. Bà kể cho cháu nghe ngày cưới của ông bà nhé: bà mặc áo gì, đi bộ hay đi xe, nhà ông làm mấy mâm cỗ? Bà không cần viết đâu, chủ nhật cháu gọi bà kể, cháu ghi lại để sau này kể cho con cháu nghe. Dạo này bà ngủ có ngon không? Cháu thương bà."

Mẫu hai, cháu trai hỏi ông ngoại chuyện đi làm xa: "Ông ơi, cháu vừa nhận việc mới, phải đi xa nhà hơn trước. Cháu hơi lo, rồi nhớ ra ngày xưa mẹ cháu kể ông cũng đi làm xa từ hồi trẻ. Ông kể cho cháu nghe lần đầu ông đi làm xa được không? Ông đi năm bao nhiêu tuổi, mang theo những gì, có nhớ nhà không? Cháu muốn biết ông đã làm sao cho quen. Ông cứ kể khi cháu gọi, hoặc nhờ dì viết hộ vài dòng cũng được. Ông giữ sức khoẻ nhé. Cháu của ông."

Hai mẫu đều bắt đầu từ chuyện của cháu, nên câu hỏi không đột ngột. Ông bà đọc sẽ hiểu cháu hỏi vì cần, vì tò mò thật, không phải vì đang làm bài tập.

Ghi lại câu trả lời và viết thư tiếp

Ghi ngay sau cuộc gọi. Ông bà kể qua điện thoại, cháu ghi vào sổ ngay khi cúp máy, giữ nguyên những từ ông bà dùng. Để qua hôm sau là quên mất những chi tiết đắt nhất.

Viết lại tóm tắt trong thư sau. "Bà kể ngày cưới bà mặc áo nâu, đi bộ qua ba cánh đồng, cháu ghi lại rồi." Ông bà đọc thấy chuyện mình kể được giữ đúng, và hay bổ sung thêm chi tiết.

Hỏi tiếp từ chính câu trả lời. Nếu bà nhắc "đi bộ qua ba cánh đồng", thư sau hỏi "ai đi cùng bà hôm đó". Hỏi nối như vậy, sau một năm cháu có cả một cuốn chuyện gia đình.

Ghi tên người, tên đất theo cách ông bà gọi. Ông bà nói "cái xóm bên kia sông", "ông Cả Hai" thì ghi đúng thế. Sau này người trong nhà đọc sẽ hiểu, còn sửa thành tên chính thức có khi lại mất dấu.

Chia sẻ với cả nhà nếu ông bà đồng ý. Hỏi ông bà "cháu kể chuyện này cho các anh chị nghe được không". Có những chuyện ông bà chỉ muốn kể riêng cho một đứa cháu, cần tôn trọng.

Chỗ hay vấp khi hỏi chuyện xưa

Hỏi chuyện xưa là việc nhẹ nhàng nhưng dễ vấp nếu cháu hăng quá:

Chỗ vấpSửa lạiVì sao
Gửi một lá thư mười câu hỏiMỗi thư một câuNhiều câu ông bà ngợp, trả lời qua loa
Hỏi câu quá rộng: "ông kể về cuộc đời ông đi"Hỏi một cảnh: "ngày đầu ông đi làm"Câu rộng không biết bắt đầu từ đâu
Mở đầu bằng chuyện đau: chiến tranh, người mấtBắt đầu từ chuyện vui, để ông bà tự dẫnChuyện đau cần ông bà sẵn lòng
Sửa lời ông bà cho "đúng" lịch sửGhi đúng lời kể, thêm ghi chú nếu cầnĐây là trí nhớ của ông bà, không phải sách sử
Hỏi rồi không nhắc lạiThư sau tóm tắt lại điều đã ngheÔng bà nghĩ cháu hỏi cho có

Một chỗ vấp tinh hơn là biến lá thư thành cuộc phỏng vấn, quên mất phần hỏi thăm. Ông bà vẫn cần được hỏi ăn ngủ thế nào, vẫn muốn nghe chuyện của cháu. Câu hỏi chuyện xưa chỉ là một phần của lá thư, không thay cả lá thư.

Và nếu ông bà kể hai lần cùng một chuyện, với chi tiết hơi khác nhau, đừng chỉ ra chỗ lệch. Ghi cả hai lần, người già nhớ chuyện cũ theo nhiều lớp, mỗi lần kể lại sáng thêm một góc.

Gửi thư và nhịp hỏi

Mỗi tháng một lá thư, một câu hỏi là nhịp vừa. Gửi qua bưu điện để ông bà có thời gian đọc trước vài ngày, nghĩ trước, rồi khi cháu gọi đã có chuyện sẵn. Nếu ông bà mắt kém, nhắc người ở cùng đọc to câu hỏi cho ông bà nghe và để thư ở chỗ ông bà ngồi.

Nếu ông bà còn viết được, gửi kèm vài tờ giấy kẻ dòng to và một phong bì đã ghi sẵn địa chỉ của cháu. Có ông bà thích tự viết lại câu trả lời, chậm rãi, mỗi tối một đoạn. Những tờ giấy ấy, với nét chữ của ông bà, sau này là thứ con cháu giữ quý nhất. Đừng sửa chính tả hay câu chữ của ông bà khi chép lại, giữ bản gốc riêng.

Sau vài tháng, khi đã hỏi được nhiều chuyện, cháu có thể chép lại thành một tập nhỏ, in chữ to, gửi về cho ông bà đọc lại chuyện đời mình. Nhiều ông bà cầm tập giấy đó đi khoe khắp họ, và bắt đầu tự kể thêm những chuyện chưa ai hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Nên hỏi ông bà chuyện ngày xưa bằng thư hay gọi điện?

Thư để đặt câu hỏi trước, cho ông bà thời gian nhớ lại. Cuộc gọi hay buổi về thăm để nghe kể. Kết hợp hai cách thì ông bà kể kỹ và có đầu có đuôi hơn.

Mỗi lá thư nên hỏi mấy câu?

Một câu chính, có thể kèm một hai câu phụ nhỏ cùng chủ đề. Hỏi nhiều quá ông bà ngợp và trả lời qua loa, mỗi tháng một câu là nhịp vừa.

Có nên hỏi ông bà về chiến tranh hay những năm khó khăn không?

Chỉ nên hỏi khi ông bà tự gợi ra trước, hoặc sau khi đã hỏi nhiều chuyện vui. Nếu ông bà né, đừng hỏi lại, có những chuyện người già chỉ muốn giữ cho mình.

Ông bà kể sai năm tháng thì có nên sửa không?

Không nên sửa trong lúc ông bà kể. Ghi đúng lời kể, nếu cần thì thêm một dòng ghi chú riêng của cháu. Đây là trí nhớ của ông bà, quý ở chỗ đó.

Làm sao để ông bà chịu kể nhiều hơn?

Bắt đầu từ chuyện của cháu, hỏi câu cụ thể gợi một cảnh, và thư sau tóm tắt lại điều đã nghe. Ông bà thấy chuyện mình được giữ cẩn thận sẽ tự kể thêm.

Có nên ghi âm lúc ông bà kể không?

Có thể, nếu ông bà đồng ý và không ngại. Hỏi trước một cách nhẹ nhàng. Nếu ông bà thấy ngượng khi bị ghi âm, chỉ cần ghi tay vào sổ sau cuộc gọi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138