Thư cho bà ngoại ở quê chỉ cần một mặt giấy, chừng mười đến mười lăm câu: kể bà nghe cháu ăn gì, ngủ ở đâu, đi làm có xa không, rồi hỏi về con gà, luống rau, cái chân đau của bà. Giọng cứ như lúc ngồi ở hiên nhà bà mà nói, không cần văn hoa, càng không cần dài.
Bài này viết cho người cháu đã đi làm ở thành phố được một thời gian, ít về, thỉnh thoảng gọi điện nhưng mỗi lần chỉ vài câu vì bà nghe không rõ hoặc ngại tốn tiền của cháu. Bà ngoại ở quê, có khi sống cùng cậu mợ, có khi ở một mình trong căn nhà cũ. Bà không đọc tin nhắn trên điện thoại nhiều, nhưng một lá thư cầm trên tay thì bà giữ được, đọc đi đọc lại, đưa cho hàng xóm xem. Đó là lý do một lá thư tay vẫn đáng viết, dù cháu đã gọi điện tuần trước.
Bà ngoại ở quê muốn đọc gì trong thư của cháu
Phần lớn các bà không hỏi cháu kiếm được bao nhiêu hay làm chức gì. Bà hỏi những thứ bà hình dung được: cháu ở phòng có cửa sổ không, nấu cơm hay ăn ngoài, đi làm bằng xe gì, trời ở trên đó có lạnh hơn ở quê không. Những chi tiết nhỏ ấy giúp bà vẽ ra một bức tranh về cuộc sống của cháu, và bức tranh đó làm bà yên lòng hơn mọi lời "cháu vẫn khoẻ".
Điều bà lo nhất thường là ba chuyện: cháu có ăn uống tử tế không, có ai bắt nạt không, và có định lấy vợ lấy chồng chưa. Chuyện thứ ba cháu không cần trả lời nếu chưa muốn, nhưng hai chuyện đầu thì nên kể vài câu cụ thể. Một câu như "hôm qua cháu nấu canh bí, nhớ cách bà dạy cho thêm chút tôm khô" làm bà vui hơn nhiều so với "cháu ăn uống đầy đủ bà ạ".
Điều làm bà buồn khi đọc thư thì ngược lại: những câu kể khổ không có hồi kết ("dạo này cháu mệt lắm, chẳng biết sao"), những lời hứa về quê mà bà biết là chưa chắc, và cả những lá thư toàn hỏi mà không kể gì về cháu. Bà đọc thư để được ở gần cháu một chút, nên thư cần có hình ảnh cháu ở trong đó.
Khung thư năm đoạn, mỗi đoạn hai ba câu
Một lá thư cho bà không cần bố cục cầu kỳ. Năm đoạn ngắn dưới đây là đủ, viết vừa một mặt giấy khổ thường:
- Mở: gọi bà theo cách cả nhà vẫn gọi ("Bà ngoại ơi", "Bà ơi"), nói cháu viết thư lúc nào, ở đâu. Ví dụ: "Bà ơi, tối nay cháu được nghỉ sớm nên ngồi viết thư cho bà đây."
- Kể chuyện ăn ở: hai ba câu về chỗ ở, bữa cơm, đường đi làm. Chọn một chi tiết bà dễ hình dung, như cái ban công nhỏ có chậu ớt hay bà chủ nhà hay cho rau.
- Kể chuyện công việc vừa đủ: làm gì, ai làm cùng, một chuyện vui trong tuần. Nếu có chuyện không vui, nói ngắn và nói luôn cháu đã xử lý ra sao.
- Hỏi bà: hai đến bốn câu hỏi cụ thể về vườn, gà, sức khoẻ, hàng xóm, chuyện trong họ. Hỏi cụ thể để khi gọi điện bà có chuyện mà kể.
- Kết: dặn bà một việc nhỏ (đi đứng cẩn thận lúc trời mưa, mặc thêm áo buổi sáng), nói khi nào cháu viết thư tiếp hoặc gọi điện, rồi ký tên kèm ngày viết.
Mỗi đoạn tách hẳn ra, cách một dòng, để bà đọc từng chút một mà không lạc. Nếu bà nhờ người đọc giúp, khung này cũng giúp người đọc ngắt nghỉ cho dễ nghe.
Ba thư mẫu theo ba kiểu cháu
Mẫu một, cháu ít nói, viết ngắn: "Bà ngoại ơi, cháu viết mấy dòng gửi bà. Cháu vẫn ở phòng cũ, gần chỗ làm, đi bộ mười phút là tới. Tối nào cháu cũng tự nấu, hôm qua kho cá nhưng mặn quá, chắc tại cháu chưa học hết tay bà. Công việc vẫn đều, tháng này cháu được giao thêm việc kiểm hàng. Ở nhà bà còn đau lưng không? Cây mít sau nhà năm nay có nhiều quả không bà? Bà nhớ buổi sáng mặc thêm áo rồi hẵng ra vườn. Tháng sau cháu viết tiếp. Cháu của bà."
Mẫu hai, cháu hay đùa, thân với bà: "Bà ơi, cháu báo bà một tin: cháu đã trồng được ba cây hành trong cái hộp nhựa ngoài cửa sổ, hơi còi nhưng vẫn xanh. Bà mà thấy chắc bà cười. Tuần rồi cả phòng cháu đi ăn bún, chỗ đó nấu không ngon bằng nồi bún của bà ngày giỗ. Bà dạo này còn ra chợ sớm không, hay để mợ đi? Con mèo vàng còn hay ngủ trên ghế của bà không? Cháu nhớ cái ghế ấy lắm. Bà ăn ngủ cho đều nhé, cháu về là phải thấy bà vẫn nhanh nhẹn như cũ đấy."
Mẫu ba, thư rất ngắn để gửi kèm ảnh: "Bà ơi, đây là ảnh cháu chụp ở chỗ làm, cái bàn có chậu cây nhỏ là bàn của cháu. Cháu vẫn khoẻ, ăn được, ngủ được. Bà giữ ảnh này để nhớ cháu nhé. Cháu thương bà."
Đưa chuyện thật của cháu vào thư
Hỏi mình: tuần này có chuyện gì cháu muốn kể nếu đang ngồi cạnh bà? Thường là một chuyện rất nhỏ: bị lạc đường, được đồng nghiệp cho quả xoài, trời mưa ướt hết giày. Chuyện nhỏ kể được thành câu là thứ làm lá thư có hơi người.
Hỏi mình: có món gì, cây gì, đồ vật gì ở chỗ cháu làm cháu nhớ tới bà? Đó là cầu nối hay nhất. Bát canh rau ngót, cái quạt nan, mùi hoa bưởi, câu hát ru bà hay hát. Nhắc một thứ là bà biết cháu vẫn nhớ nhà.
Hỏi mình: lần gọi điện trước bà kể chuyện gì mà cháu chưa hỏi lại? Nếu bà từng nói con lợn sắp đẻ, cây bưởi bị sâu, bà hàng xóm ốm, thì đây là lúc hỏi tiếp. Bà sẽ thấy cháu nghe bà thật chứ không phải ậm ừ cho qua.
Thay vào mẫu ở đâu? Giữ khung năm đoạn, thay câu kể bằng chuyện của mình và thay câu hỏi bằng chuyện bà kể lần trước. Ba thư mẫu ở trên chỉ để cháu thấy giọng, đừng chép nguyên vì bà sẽ nhận ra chữ của cháu không giống lời cháu.
Chỗ hay vấp và cách viết lại
Mấy lỗi dưới đây thường gặp nhất khi cháu viết thư cho bà lần đầu sau nhiều năm. Câu bên trái nghe có vẻ tình cảm nhưng đọc lên bà lại lo hoặc thấy xa.
| Câu dễ vấp | Viết lại cho bà | Vì sao |
|---|---|---|
| "Cháu nhớ bà vô cùng, ngày nào cũng nghĩ tới bà." | "Hôm qua đi ngang hàng bán khoai lang luộc, cháu nhớ bà." | Lời nhớ chung chung bà nghe nhiều rồi, chi tiết cụ thể mới làm bà tin. |
| "Dạo này cháu áp lực lắm, công việc nhiều quá." | "Tháng này việc nhiều hơn, cháu về muộn mấy hôm, giờ quen rồi bà ạ." | Kể khổ không có hồi kết làm bà mất ngủ. |
| "Tết này chắc chắn cháu về với bà." | "Cháu đang xếp lịch, được ngày nghỉ là cháu báo bà ngay." | Hứa rồi không về thì lần sau bà không dám mong. |
| "Bà phải giữ gìn sức khoẻ, đừng làm việc nặng nữa." | "Bà để mấy luống rau nhỏ thôi cho đỡ cúi lâu bà nhé." | Câu ra lệnh nghe như cháu lên lớp bà. |
| Viết tắt, chữ nhỏ, chen nhiều dấu chấm than | Viết đủ chữ, cỡ chữ to, câu ngắn | Mắt bà kém, đọc chữ tắt dễ nhầm và mỏi. |
Đọc lại thư một lượt trước khi gấp, tự hỏi: nếu bà đọc câu này lúc nằm một mình buổi tối, bà vui hay lo? Câu nào làm bà lo mà không cần thiết thì bỏ.
Khi bà ở cùng cậu mợ: thư cho bà mà cả nhà cùng đọc
Nhiều bà ngoại ở cùng cậu mợ hoặc dì, và thư của cháu gửi về thế nào cũng qua tay mấy người. Có khi mợ bóc thư đọc to cho bà nghe, có khi bà cầm đi khoe cả xóm. Biết trước điều đó thì viết thoải mái hơn: thư cho bà, nhưng đừng có câu nào khiến người ở cùng bà chạnh lòng.
Cách dễ nhất là gửi lời hỏi thăm cậu mợ và các em ở cuối thư, mỗi người một câu cụ thể: "Cháu hỏi thăm cậu, vụ lúa này có được không", "Em Tí lên lớp mấy rồi bà". Một câu nhỏ như vậy làm cả nhà thấy lá thư có phần mình, và người đọc giúp bà sẽ đọc vui vẻ hơn.
Tránh viết những câu so sánh hay dặn kiểu "bà ở đó có ai chăm không", "bà có được ăn uống đầy đủ không". Bà đọc thì thương, nhưng người đang chăm bà hằng ngày đọc thì thấy như bị trách. Muốn biết bà ăn ngủ thế nào, cứ hỏi thẳng bà món ăn, giấc ngủ, và gọi điện hỏi riêng cậu mợ khi cần. Thư là chỗ để mọi người cùng vui, không phải chỗ kiểm tra.
Nếu có chuyện riêng muốn nói với bà, như chuyện người yêu hay chuyện tiền nong, để dành lúc về gặp hoặc gọi riêng. Thư qua nhiều tay thì chỉ nên chứa những gì cháu thấy ổn khi cả nhà cùng đọc.
Gửi thế nào và bao lâu một lần
Thư tay gửi qua bưu điện vẫn là cách bà quý nhất, vì bà được cầm phong bì, nghe người đưa thư gọi tên. Ghi địa chỉ theo xã, tỉnh hiện hành, thêm tên cậu mợ hoặc người ở cùng bà để người đưa thư dễ tìm. Nếu nhà có người về quê, gửi tay cũng tốt, kèm một gói chè hay hộp bánh nhỏ cho bà có cái mà khoe.
Nhịp thư không cần dày. Một tháng một lá là bà đã có cái để mong. Quan trọng là đều: bà hay đếm ngày, và một lá thư đến đúng lúc bà mong làm bà vui hơn ba lá dồn một lúc rồi im cả năm. Giữa hai lá thư, cháu vẫn gọi điện như thường, và khi gọi có thể hỏi "bà nhận được thư chưa", bà sẽ kể lại cho cháu nghe đoạn bà thích nhất.
Nếu bà không tự đọc được nữa, viết sẵn câu đầu thư "Ai đọc giúp bà thì đọc to và chậm giúp cháu nhé" để người đọc biết cách đọc. Câu nào cháu muốn bà nghe thật rõ, như ngày cháu về, thì viết riêng một dòng cho người đọc dễ nhấn.
Câu hỏi thường gặp
Viết thư cho bà ngoại thì xưng hô thế nào cho đúng?
Cháu xưng "cháu", gọi "bà" hoặc "bà ngoại" theo cách cả nhà vẫn gọi ở nhà. Nếu ở quê gọi bà là "ngoại" hay "bà ngoại" thì cứ giữ nguyên, bà đọc sẽ thấy gần hơn là đổi sang cách gọi lạ.
Thư cho bà nên viết dài bao nhiêu?
Một mặt giấy, chừng mười đến mười lăm câu là vừa. Dài hơn bà đọc mệt, ngắn hơn bà thấy chưa đã. Nếu cháu có nhiều chuyện, chia ra hai lá gửi cách nhau một tháng.
Có nên kể chuyện cháu bị mất việc hay ốm cho bà biết không?
Nên kể khi chuyện đã qua hoặc đã có hướng xử lý, và kể ngắn. Ví dụ: "Tháng trước cháu bị cảm mấy hôm, giờ khỏi rồi." Đừng giấu hẳn vì bà thường nghe lại từ người khác, nhưng cũng đừng kể lúc đang rối.
Bà không biết chữ thì có nên viết thư không?
Vẫn nên. Người ở cùng bà đọc to cho bà nghe, và bà vẫn giữ được lá thư. Viết câu ngắn, giọng nói chuyện, để người đọc giúp đọc lên nghe như chính cháu đang nói.
Viết tay hay đánh máy rồi in ra?
Viết tay vẫn hơn vì bà nhận ra chữ của cháu. Nếu chữ cháu khó đọc, có thể đánh máy cỡ chữ to rồi ký tay và viết thêm một hai câu bằng tay ở cuối.
Bao lâu thì nên viết một lá thư cho bà?
Một tháng một lá là nhịp dễ giữ với người đi làm. Đều đặn quan trọng hơn dài, vì bà hay đếm ngày chờ thư. Giữa các lá thư vẫn gọi điện như bình thường và hỏi bà đã nhận thư chưa.