Thư ông bà viết cho cháu đọc khi lớn chỉ cần một hai trang, kể ba thứ: cháu lúc bé ở cạnh ông bà thế nào, ông bà hồi trẻ là người ra sao, và vài điều ông bà thích ở cháu. Giọng như ông bà vẫn kể chuyện cho cháu nghe buổi tối, chậm rãi, có chuyện cười, không phải bài học đạo đức. Viết lúc cháu còn nhỏ, đưa cho bố mẹ cháu cất, ghi rõ ngoài phong bì cháu mở năm nào.
Người viết là ông hoặc bà, đã ngoài sáu bảy mươi, có cháu nội, cháu ngoại còn nhỏ. Có ông bà đang khoẻ, chỉ muốn để lại một thứ lâu dài; có ông bà biết mình không còn ở đó khi cháu lớn. Người nhận là đứa cháu bây giờ ba tuổi, năm tuổi, sẽ đọc lúc mười lăm, hai mươi, khi đã quên gần hết những buổi trưa ở nhà ông bà. Lá thư giữ lại phần ký ức đó cho cháu.
Cháu lớn lên muốn biết gì về ông bà
Đứa cháu hai mươi tuổi thường chỉ nhớ ông bà qua vài hình ảnh: cái võng, mùi dầu gió, đĩa trái cây cắt sẵn. Điều cháu tò mò mà không ai kể: ông bà hồi trẻ làm nghề gì, gặp nhau thế nào, hồi bố mẹ cháu còn bé thì nghịch ra sao, ông bà từng sợ gì, thích gì.
Cháu cũng muốn biết mình hồi bé trong mắt ông bà. Lúc ba tuổi cháu hay đòi gì, ngủ trưa ở đâu, có câu nào cháu nói làm ông bà cười mãi. Đây là chuyện chỉ ông bà kể được, vì bố mẹ cháu lúc ấy bận đi làm.
Điều làm cháu buồn khi đọc: lời dặn kiểu "cháu phải hiếu thảo với bố mẹ, học hành nên người, làm rạng danh dòng họ". Không sai, nhưng lá thư ông bà nên là chỗ cháu tìm thấy ông bà, không phải chỗ nhận thêm bổn phận. Cháu cũng buồn nếu thư kể nhiều về bệnh tật của ông bà hay chuyện ông bà sợ chết.
Ông bà không cần kể cả đời mình. Chuyện gia phả, chuyện họ hàng, chuyện quê để dành cho những dịp khác. Lá thư này chỉ là ông bà và đứa cháu, như một buổi chiều hai người ngồi với nhau.
Khung thư bốn đoạn cho ông bà
Một đến hai trang giấy, chữ to vừa tay, bốn đoạn:
- Cháu lúc này. Ghi ngày tháng, cháu mấy tuổi, đang làm gì bên ông bà. "Cháu ơi, bà viết lá thư này khi cháu bốn tuổi, đang ngủ trưa trên võng ngoài hiên."
- Chuyện của cháu. Hai ba chuyện ông bà nhớ nhất về cháu: món cháu thích bà nấu, trò cháu chơi với ông, câu cháu nói buồn cười.
- Ông bà hồi trẻ. Một chuyện về chính mình: nghề cũ, lần đầu xa nhà, cách ông bà gặp nhau, chuyện bố hoặc mẹ cháu hồi bé. Kể như kể cho cháu nghe, không cần đủ năm tháng.
- Ông bà thích gì ở cháu và chữ ký. Hai điều ông bà thấy ở cháu từ bé, mong cháu giữ: "Cháu hay chia đồ ăn cho bạn, bà mong cháu lớn lên vẫn vậy." Ký "Bà nội" hay "Ông ngoại", kèm năm.
Nếu ông bà ngại viết dài, chỉ cần đoạn hai và đoạn bốn. Nếu ông bà kể chuyện giỏi hơn viết, con cháu ngồi chép hộ theo lời ông bà kể, rồi ông bà ký ở cuối. Ghi thêm một dòng "con chép hộ theo lời bà kể" để sau này cháu biết.
Ba mẫu thư của ông, của bà
Ba mẫu dưới đây tự viết, chi tiết là của một nhà tưởng tượng. Ông bà đọc qua, rồi kể theo chuyện của mình.
Thư của bà nội: "Cháu ơi, bà viết lá thư này khi cháu bốn tuổi. Trưa nào cháu cũng đòi nằm võng với bà, bắt bà kể chuyện con cò, kể xong lại đòi kể lại từ đầu. Cháu thích ăn cơm cháy bà rang, ăn xong chùi tay vào áo bà. Hồi bằng tuổi cháu, bà phải trông ba em nhỏ, chưa bao giờ được nằm võng nghe kể chuyện. Nên bà kể cho cháu nhiều lắm. Bà thấy cháu hay nhường em, bà mong cháu lớn vẫn thế. Bà nội."
Thư của ông ngoại, viết ngắn: "Cháu. Ông viết chữ to vì mắt ông kém. Cháu năm tuổi, cháu đã biết tưới cây ớt sau nhà cùng ông, tưới đến ngập luôn. Hồi trẻ ông làm thợ mộc, cái bàn cháu đang ngồi ăn là ông đóng năm mẹ cháu lên mười. Cháu lớn rồi, nếu bàn còn thì giữ lấy. Ông ngoại."
Thư của bà ngoại cho cháu ở xa: "Cháu ơi, bà chỉ gặp cháu mỗi năm một lần, nhưng lần nào cháu cũng ôm bà rất lâu ở cổng. Bà viết để cháu biết bà nhớ hết: năm cháu hai tuổi khóc vì con gà, năm cháu bốn tuổi đòi ngủ với bà. Mẹ cháu hồi bé cũng sợ gà y như vậy. Bà ngoại."
Con cháu hỏi giúp ông bà ba câu để có chuyện thật
Nhiều ông bà ngồi trước tờ giấy trắng thì bảo "ông có gì đâu mà kể". Thật ra chuyện có rất nhiều, chỉ cần người hỏi. Con hoặc cháu lớn ngồi cạnh, hỏi từng câu, ghi ra giấy nháp, rồi ông bà chọn chuyện nào đưa vào thư.
Câu một: "Hồi cháu này còn nhỏ, ông bà nhớ nhất chuyện gì?" Thường câu trả lời bật ra ngay: lần cháu lạc ở chợ, lần cháu tự đội nón đi ra ngõ, lần cháu khóc vì con chó nhà bên. Đây là chuyện cho đoạn hai.
Câu hai: "Hồi bằng tuổi bố mẹ cháu bây giờ, ông bà đang làm gì?" Câu này mở ra chuyện nghề cũ, chuyện nuôi con, chuyện nhà cửa hồi ấy. Chọn một chuyện ngắn cho đoạn ba, thường là chuyện ông bà kể mà vẫn cười.
Câu ba: "Ông bà thích nhất điều gì ở cháu?" Ông bà hay trả lời bằng một việc: cháu hay rót nước mời ông, cháu ngồi yên nghe bà kể chuyện. Ghi đúng việc đó vào đoạn bốn, đừng đổi thành tính từ chung như "ngoan", "hiếu thảo".
Người hỏi chỉ hỏi và ghi, không gợi ý câu trả lời, không sửa giọng ông bà. Hỏi vào lúc ông bà khoẻ, buổi sáng hoặc sau bữa trưa, mỗi lần chừng mười lăm phút là đủ, mệt thì để hôm sau.
Viết khi mắt kém, tay run hoặc ông bà không quen viết
Nhiều ông bà muốn viết nhưng ngại vì chữ run, mắt mờ, hay lâu rồi không cầm bút. Có mấy cách để vẫn có được lá thư mang dấu tay ông bà.
Dùng giấy kẻ ô to hoặc giấy trắng có kẻ dòng thưa, bút bi mực đen nét to, ngồi chỗ sáng. Viết mỗi hôm vài dòng, không cần viết một lần. Chữ to, câu ngắn, không cần dấu câu hoàn hảo; cháu đọc vẫn hiểu.
Nếu tay không viết được, con cháu ngồi cạnh chép theo lời ông bà. Đọc lại cho ông bà nghe, sửa chỗ ông bà muốn sửa, rồi để ông bà tự ký tên hoặc điểm chỉ ở cuối. Chữ ký run run ở cuối lá thư là thứ cháu nhìn mãi không chán.
Ông bà quen nói hơn viết thì ghi âm giọng kể, rồi chép ra giấy. Giữ cả hai bản: giấy để đọc, tiếng để nghe giọng ông bà. Ông bà nói giọng địa phương, chép đúng từng chữ, đừng sửa thành giọng phổ thông.
Nếu ông bà đang ốm, nằm viện, không cần chờ khoẻ mới viết. Vài câu ngắn chép hộ cũng đủ. Người chép nên giữ giọng nhẹ, không biến lá thư thành lời trăng trối.
Nên kể – nên tránh trong thư ông bà gửi cháu
Ông bà có nhiều điều muốn dặn. Bảng dưới giúp giữ lá thư ấm mà không nặng:
| Nên kể | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Chuyện cháu lúc bé bên ông bà | Lời dặn phải hiếu thảo, làm rạng danh dòng họ | Cháu cần thấy mình được thương, không cần thêm bổn phận |
| Nghề cũ, chuyện hồi trẻ của ông bà | Kể khổ thời xưa để so với đời sung sướng bây giờ | So sánh làm cháu thấy mình bị trách |
| Bố mẹ cháu hồi bé nghịch ra sao | Chuyện xích mích giữa ông bà và bố mẹ cháu | Chuyện người lớn không phải phần của cháu |
| Món ông bà nấu, cây ông trồng, đồ ông đóng | Phân chia đồ đạc, tài sản cho cháu | Thư tình cảm không phải chỗ bàn tài sản |
| Một câu "ông bà thương cháu" | Nhiều đoạn buồn về tuổi già, bệnh tật | Cháu đọc lúc lớn dễ day dứt |
Có nhiều cháu thì mỗi cháu một lá riêng, dù ngắn. Cháu nào cũng muốn có lá thư mang tên mình, và các cháu sẽ so với nhau.
Cất thư ở đâu, nhờ ai giữ
Thư viết xong, cho vào phong bì giấy dày, ngoài ghi: "Thư bà nội gửi cháu, cháu mở năm mười tám tuổi" hoặc "mở khi cháu học xong cấp ba". Đưa cho bố mẹ cháu giữ, cất chung với giấy tờ của cháu. Ông bà có thể giữ thêm một bản chép, hoặc chụp lại để nhớ mình đã viết gì.
Ông bà nhiều cháu có thể làm một hộp thư chung: mỗi cháu một phong bì, ghi tên và năm mở, để trong hộp cất ở nhà con cả hoặc nhà con nào hay về thăm. Báo cho tất cả các con biết hộp ở đâu.
Không cần đợi cháu lớn mới cho cháu biết có lá thư. Thỉnh thoảng nhắc "bà có viết cho cháu một lá thư, lớn cháu đọc" là đủ làm cháu háo hức. Có nhà cho cháu đọc sớm vài dòng đầu, phần còn lại để dành.
Nếu ông bà khoẻ và muốn viết tiếp, mỗi năm thêm một tờ ngắn kẹp vào phong bì cũ. Lâu dần, lá thư thành một xấp nhỏ ghi lại cháu lớn lên trong mắt ông bà, thứ mà bố mẹ cháu có muốn cũng không viết thay được.
Câu hỏi thường gặp
Thư ông bà viết cho cháu nên dài bao nhiêu?
Một đến hai trang là vừa, chữ to, câu ngắn. Nếu ông bà mệt, nửa trang với hai chuyện về cháu và một chuyện về ông bà hồi trẻ cũng đủ. Quan trọng là chi tiết thật, không phải độ dài.
Ông bà không viết được thì có nhờ con cháu viết hộ được không?
Được. Con cháu ngồi chép đúng lời ông bà kể, giữ nguyên giọng nói, đọc lại cho ông bà nghe rồi để ông bà ký tên hoặc điểm chỉ. Ghi thêm một dòng cho biết lá thư được chép hộ theo lời kể.
Có nên dặn cháu chuyện học hành, hiếu thảo trong thư không?
Nên rất nhẹ, hoặc bỏ. Cháu đã nghe những lời ấy nhiều nơi. Thay vào đó, ông bà kể một điều mình thích ở cháu từ bé và mong cháu giữ. Như thế cháu nhớ lâu hơn một lời dặn chung.
Nên cất thư ông bà cho cháu ở đâu?
Cho vào phong bì ghi rõ tên cháu và năm mở, đưa bố mẹ cháu cất cùng giấy tờ quan trọng. Nhiều cháu thì làm một hộp chung, báo cho các con biết chỗ để. Ông bà nên giữ thêm một bản chụp.
Ông bà đang ốm có nên viết thư cho cháu không?
Nên, nếu ông bà muốn. Vài câu ngắn chép hộ cũng được. Giữ giọng nhẹ, kể chuyện vui về cháu, không biến thư thành lời từ biệt. Những điều quan trọng về sức khoẻ để người lớn trong nhà lo, không đưa vào thư cho cháu.
Có nên viết cho từng cháu riêng hay một lá chung?
Mỗi cháu một lá riêng thì tốt hơn, dù chỉ nửa trang. Cháu nào cũng muốn có lá thư mang tên mình và sẽ so với anh chị em. Lá chung cho cả nhà có thể viết thêm nếu ông bà còn sức.