Với cháu nhỏ, thư gửi bà đã mất nên rất ngắn, ba đến năm câu hoặc một bức vẽ kèm vài chữ, nói đúng điều cháu nhớ về bà và một chuyện cháu muốn kể. Người lớn ngồi cạnh để gợi chuyện và ghi giúp, không đọc chính tả, không sửa câu, không bắt con phải khóc hay phải vui.
Bài này dành cho bố mẹ có con từ khoảng năm đến mười tuổi, bà nội hoặc bà ngoại vừa mất, và đứa trẻ cứ hỏi "bà đi đâu rồi", hoặc lặng lẽ cầm tấm ảnh bà ngồi một mình. Viết thư hay vẽ cho bà là một cách nhiều nhà dùng để con có chỗ đặt nỗi nhớ, theo nếp tưởng nhớ trong gia đình. Bài chỉ nói chuyện cách ngồi cùng con viết, không thay cho lời khuyên của người làm chuyên môn về trẻ em khi con có dấu hiệu khó khăn kéo dài.
Trẻ nhỏ nhớ bà theo kiểu của trẻ
Trẻ nhỏ thường không nói "con buồn". Nỗi nhớ của con hiện ra qua những câu hỏi lặp lại, qua trò chơi, qua việc đòi ăn đúng món bà hay nấu, hay qua những hôm bỗng dưng cáu gắt. Có con hỏi đi hỏi lại một câu suốt nhiều tuần. Có con như chẳng có gì, rồi một tối trước khi ngủ lại khóc đòi bà.
Trẻ cũng hay để ý xem người lớn phản ứng thế nào. Nếu mỗi lần con nhắc bà mà cả nhà lặng đi hoặc gạt sang chuyện khác, con sẽ học cách giấu nỗi nhớ. Ngồi viết cùng con là một cách nói với con rằng nhắc đến bà là chuyện bình thường trong nhà mình, ai nhớ bà cũng được nói ra.
Vì thế lá thư của cháu không giống thư người lớn. Nó có thể chỉ là "Bà ơi, con nhớ bà. Hôm nay con được cô khen." kèm một bức vẽ ngôi nhà có bà đứng ở cửa. Như thế là đủ. Điều quan trọng không nằm ở độ dài mà ở chỗ con được nói điều trong lòng, có người lớn nghe.
Điều trẻ thường nhớ về bà cũng rất cụ thể: bà cho kẹo giấu bố mẹ, bà gãi lưng cho con ngủ, bà nấu chè, bà dắt con ra ngõ xem gà. Khi bạn gợi đúng những chuyện ấy, con sẽ tự kể, và lá thư bắt đầu từ đó. Đừng ngạc nhiên nếu con nhớ những chi tiết người lớn đã quên, vì trẻ nhỏ nhớ bằng giác quan: mùi dầu của bà, tiếng dép của bà, bàn tay nhăn của bà.
Ngồi cùng con viết: năm bước nhẹ
Chọn lúc con đang bình thường, không đói, không mệt, không vừa bị mắng. Một buổi chiều cuối tuần ở bàn ăn là chỗ dễ nhất:
- Hỏi con có muốn viết hay vẽ cho bà không. Nếu con lắc đầu, để hôm khác. Không ép.
- Gợi chuyện bằng câu hỏi mở: "Con nhớ nhất lúc nào ở với bà?", "Nếu bà ở đây, con muốn kể bà nghe chuyện gì?"
- Để con nói, bạn ghi lại đúng lời con nếu con chưa viết được. Con viết được thì để con tự viết, sai chính tả cũng giữ nguyên.
- Đọc lại cho con nghe, hỏi "con muốn thêm gì không". Có khi con thêm một câu bất ngờ, như "bà ơi con đã biết bơi".
- Cho con chọn nơi để lá thư: kẹp vào sổ ảnh, để trong hộp của con, hay đưa ông giữ. Cho con chọn giúp con thấy lá thư là của mình.
Cả buổi chỉ nên mười lăm đến hai mươi phút. Trẻ nhỏ mỏi nhanh, kéo dài thì việc viết thành bài tập. Nếu con bỏ dở giữa chừng để chạy đi chơi, cứ để con đi; lá thư dở dang cũng là một lá thư, và có khi tối hôm ấy con tự quay lại thêm một câu.
Mẫu thư của cháu, giữ nguyên giọng trẻ
Ba mẫu dưới đây được viết theo cách trẻ nói thật, để bố mẹ hình dung độ dài và giọng. Đừng dùng để đọc cho con chép; mỗi đứa trẻ có câu riêng của nó.
Mẫu 1 — bé sáu tuổi, mẹ ghi giúp: Bà ơi, con nhớ bà. Bà hay cho con ăn chè đậu đen. Hôm nay mẹ nấu chè mà không ngon bằng bà. Con đã rụng răng rồi bà ạ. Con vẽ bà nè.
Mẫu 2 — bé tám tuổi tự viết: Bà nội ơi, con lên lớp ba rồi. Con được cô cho làm lớp phó. Con vẫn tưới cây hoa mười giờ của bà, nó ra nhiều hoa lắm. Ông ăn cơm ít, con bảo ông ăn thêm. Con nhớ bà gãi lưng cho con ngủ. Bố gãi không giống bà.
Mẫu 3 — bé mười tuổi, viết sau một năm: Bà ngoại ơi, con viết cho bà vì hôm nay là sinh nhật con, năm ngoái bà còn mua bánh cho con. Năm nay mẹ mua cái bánh giống vậy. Con không buồn nhiều như năm ngoái nữa, nhưng con vẫn nhớ bà. Con đã đọc hết cuốn truyện bà cho.
Để ý trong cả ba mẫu, trẻ kể chuyện của mình nhiều hơn là nói buồn. Đó là cách trẻ giữ người thân: bằng việc kể tiếp đời sống, không bằng lời than.
Khi con chỉ muốn vẽ, không muốn viết
Nhiều trẻ chưa thích cầm bút viết chữ, nhưng sẵn lòng vẽ. Một bức vẽ bà đang nấu cơm, bà ngồi trên võng, con và bà cùng tưới cây là một lá thư trọn vẹn với trẻ. Bạn chỉ cần hỏi con về bức vẽ: "Bà đang làm gì đây?", "Con đứng ở đâu?", rồi ghi giúp một hai câu con nói ở góc dưới tờ giấy.
Chuẩn bị sẵn giấy trắng khổ to, bút sáp hoặc bút màu, đặt trên bàn thấp để con ngồi thoải mái. Không cần tập tô, không cần mẫu; để con vẽ theo ý mình. Có trẻ vẽ bà to hơn cả ngôi nhà, có trẻ vẽ bà đội nón lá đứng giữa vườn, có trẻ vẽ cả con chó của bà. Đừng chữa hình, đừng góp ý màu. Tranh trẻ vẽ về người đã mất thường kể rất nhiều về cách con đang nghĩ.
Với trẻ ba bốn tuổi, có khi chỉ là vài nét nguệch ngoạc và một câu "đây là bà". Bạn vẫn ghi lại ngày tháng và câu ấy. Khi con lớn, tờ giấy ấy sẽ là bằng chứng rằng con từng có bà và từng thương bà, kể cả khi con không còn nhớ khuôn mặt bà nữa.
Trả lời những câu con hỏi khi viết
"Bà có đọc được thư không?" Câu này hầu như đứa trẻ nào cũng hỏi. Trả lời theo cách gia đình bạn tin, nhưng nên thật và giản dị. Nhiều nhà nói: "Bà không đọc được nữa, nhưng viết ra thì con nhớ bà rõ hơn, và cả nhà biết con thương bà." Đừng hứa điều bạn không tin.
"Sao bà lại chết?" Nói ngắn và đúng sự thật ở mức con hiểu được: "Bà già rồi, bà ốm nặng, cơ thể bà không chạy được nữa." Tránh những cách nói dễ làm trẻ sợ như "bà đi ngủ không dậy nữa", vì có trẻ sẽ sợ đi ngủ.
"Bố mẹ có chết không?" Câu này cho thấy con đang lo. Trả lời trấn an mà không nói dối: "Bố mẹ khoẻ, bố mẹ sẽ ở với con rất lâu, đến khi con lớn, có con của con."
"Con có phải viết nữa không?" Không. Nói rõ với con rằng viết cho bà là khi nào con muốn. Viết thành bổn phận thì trẻ dễ thấy nặng, và lá thư mất đi ý nghĩa ban đầu.
Người lớn hay vấp ở đâu
Phần lớn những lỗi dưới đây xuất phát từ ý tốt, muốn con viết "cho hay":
| Hay vấp | Nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Đọc cho con chép một đoạn văn dài | Ghi đúng lời con nói | Lá thư phải là của con, không phải của bố mẹ |
| Sửa chính tả, sửa câu | Giữ nguyên, chỉ sửa khi con hỏi | Câu vụng của trẻ là thứ người lớn đọc lại thấy quý nhất |
| Bảo con "đừng khóc" hoặc "phải buồn chứ" | Để con tự nhiên, khóc hay cười đều được | Trẻ cần biết mọi cảm xúc đều được phép |
| Biến việc viết thành buổi học | Ngồi ở bàn ăn, không bút đỏ, không chấm điểm | Viết cho bà không phải bài tập về nhà |
Bạn cũng có thể ngồi viết một lá của riêng mình cùng lúc với con. Con thấy bố mẹ cũng viết, cũng nhớ bà, sẽ hiểu đây là việc cả nhà làm, không phải chỉ mình con phải làm. Nếu bạn rơi nước mắt trước mặt con, cũng không sao; nói với con "mẹ nhớ bà nên mẹ khóc một chút", con sẽ học được rằng buồn là chuyện bình thường.
Giữ lá thư của con thế nào, khi nào nên nhờ người khác giúp
Thư và tranh của trẻ dễ thất lạc. Nên có một phong bì hoặc một hộp nhỏ ghi tên con, cất cùng chỗ với ảnh của bà. Ghi ngày tháng vào góc mỗi tờ. Mười năm sau, khi con lớn, đưa con xem lại những tờ giấy ấy, con sẽ thấy mình từng thương bà thế nào ở tuổi lên sáu.
Khi con lớn hơn, có thể rủ con viết thêm một lá vào những dịp con có chuyện mới: vào lớp một, đi biển lần đầu, có em. Không cần đều đặn; mỗi năm một hai lá là đủ để con giữ được sợi dây với bà mà không thấy nặng.
Có nhà để thư của các cháu trong một góc nhà, có nhà cất riêng, có nhà theo nếp riêng của họ. Cách nào là gia đình tự chọn; điều cần là con biết thư của mình được giữ cẩn thận, không bị vứt đi.
Nếu sau nhiều tuần con vẫn hay gặp ác mộng, sợ ngủ một mình, bỏ ăn, thu mình hẳn ở trường, hãy nói với cô giáo và đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Lá thư giúp con đặt nỗi nhớ xuống, nhưng không thay cho sự giúp đỡ khi con thật sự khó khăn.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì có thể viết thư cho bà đã mất?
Không có tuổi cố định. Bé ba bốn tuổi có thể vẽ và nói để bố mẹ ghi. Bé sáu bảy tuổi tự viết được vài câu. Quan trọng là bé muốn, không phải bé đủ tuổi.
Con không muốn viết thì có nên ép không?
Không nên. Có trẻ thích vẽ, có trẻ thích kể bằng lời, có trẻ chưa muốn nhắc đến bà. Bạn chỉ cần để ngỏ, thỉnh thoảng hỏi lại nhẹ nhàng, con sẽ tự tìm cách của mình.
Có nên cho con đọc thư trước cả nhà không?
Chỉ khi con muốn. Có bé rất thích được đọc to cho ông nghe, có bé ngượng, chỉ muốn đưa tờ giấy rồi chạy đi. Cả hai đều ổn. Đừng biến lá thư thành tiết mục trình diễn trước khách hay trong ngày đông người.
Con hỏi bà có đọc được thư không thì trả lời thế nào?
Trả lời theo điều gia đình bạn tin, giản dị và thật. Nhiều nhà nói viết ra để con nhớ bà và để cả nhà biết con thương bà. Tránh hứa những điều bạn không tin.
Ông vẫn còn, có nên đưa thư của cháu cho ông đọc không?
Thường là nên, nếu ông muốn. Nhiều ông đọc thư cháu viết cho bà thấy được an ủi. Nhưng hỏi ông trước, vì có lúc ông chưa đủ sức đọc.
Khi nào cần đưa con đi gặp chuyên gia?
Khi nhiều tuần liền con ngủ không yên, sợ hãi, bỏ ăn, thu mình hay thay đổi hẳn ở trường. Lúc đó nên nói với cô giáo và đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.