Thư gửi anh, chị hay em đã mất sớm nên viết như một cuộc trò chuyện giữa hai đứa trong nhà: gọi nhau bằng tên ở nhà, nhắc một trò chơi cũ, rồi kể phần đời mình đang đi tiếp mà người kia không còn đi cùng. Một trang là vừa; giọng là giọng anh em, có thể trêu nhau, không cần trang nghiêm.
Bài này dành cho người có anh chị em ruột mất khi còn trẻ, vì bệnh, vì tai nạn, có khi từ hồi cả hai còn nhỏ. Người ở lại lớn lên, đi học, đi làm, lập gia đình, còn người kia mãi dừng ở tuổi mười, tuổi hai mươi. Nỗi nhớ anh chị em thường ít được nói ra, vì trong nhà mọi người hay lo cho bố mẹ trước. Lá thư là chỗ riêng của bạn, nơi bạn được là đứa em hay người chị của người ấy thêm một lần.
Mất anh chị em là một nỗi mất riêng, hay bị quên
Khi một người con mất, cả họ thường dồn sự quan tâm cho bố mẹ: "Thương ông bà quá, mất con." Người anh chị em còn lại hay được dặn "con phải ngoan, đỡ đần bố mẹ". Nỗi mất của chính họ, mất người bạn cùng phòng, người cùng giữ bí mật, người duy nhất hiểu chuyện nhà theo đúng cách mình hiểu, ít khi được hỏi đến.
Có người mấy chục năm sau mới lần đầu nói thành lời rằng mình nhớ anh. Lá thư không chữa được những năm im lặng ấy, nhưng cho bạn một chỗ để nói. Viết cho anh chị em cũng khác viết cho bố mẹ, ông bà: không cần giữ ý, không cần lễ phép quá, được phép kể cả chuyện bố mẹ mà không sợ ai buồn.
Người ở lại cũng hay phải lớn nhanh hơn: thành con một bất đắc dĩ, gánh cả phần kỳ vọng của bố mẹ, giữ ý không dám vui quá trong nhà. Viết cho anh chị em là lúc bạn được đặt những gánh ấy xuống, kể thật mình đã mệt thế nào, mà không sợ làm ai buồn thêm.
Nếu anh chị em mất khi bạn còn quá nhỏ để nhớ, nỗi mất lại mang hình dạng khác: bạn lớn lên cạnh một khoảng trống có tên. Lá thư lúc ấy là cách làm quen với người anh, người chị mà bạn chỉ biết qua ảnh và qua lời kể.
Khi người viết là anh chị lớn, người mất là em nhỏ
Có một kiểu mất đặc biệt nặng: người anh, người chị từng bế em, dắt em đi học, rồi em mất khi còn bé. Người lớn hơn trong cặp anh chị em hay mang thêm cảm giác mình đã không trông được em, dù sự thật thường không phải vậy. Những năm sau, họ ít nói về em vì sợ bố mẹ đau, và cứ thế giữ mọi thứ trong lòng.
Lá thư từ người anh chị lớn cho em nhỏ có thể có giọng như hồi còn trông em: dặn dò, trêu chọc, kể chuyện như kể cho đứa em nghe trước khi ngủ. Bạn có thể kể cho em những gì em chưa kịp biết: trường cấp hai trông thế nào, đi xe máy ra sao, người lớn bận rộn những gì. Kiểu kể này giúp người viết giữ được vai anh chị mà không phải vai người có lỗi.
Nếu bạn vẫn day dứt vì một chuyện cụ thể hôm ấy, viết ra một lần, rõ ràng: điều gì bạn tiếc. Rồi viết thêm một câu nhìn lại bằng con mắt người lớn: hồi đó mình cũng chỉ là một đứa trẻ. Câu ấy nhiều người cần mười năm mới viết được, và viết được rồi thì nhẹ đi rất nhiều.
Người anh, người em ấy có lẽ muốn nghe gì
Chuyện bố mẹ bây giờ. Anh chị em luôn là người cùng lo cho bố mẹ. Kể bố mẹ đã già thế nào, ai đang chăm, bố có còn hút thuốc không, mẹ có còn hay giận vặt. Kể thật, có cả chuyện vui lẫn chuyện lo.
Những chuyện chỉ hai đứa biết. Cái cây hai đứa leo, trò chơi đặt tên riêng, lần cùng trốn học, cái bí mật giấu bố mẹ. Nhắc lại một chuyện như thế, lá thư lập tức có giọng của tuổi thơ.
Mình đã thành người thế nào. Học gì, làm gì, cưới ai, có mấy đứa con. Nếu người kia mất khi bạn còn nhỏ, kể như giới thiệu bản thân với một người anh lâu ngày không gặp.
Những lần mình nghĩ tới người ấy. Lúc đi qua trường cũ, lúc con mình bằng tuổi người ấy hồi đó, lúc gặp ai có nụ cười giống. Kể đúng những lúc ấy giúp người đọc lại về sau hiểu người ấy vẫn có mặt trong đời bạn thế nào.
Hai thư mẫu theo hai kiểu anh em
Hai mẫu tự viết dưới đây. Thay tên gọi ở nhà, chuyện cũ và chuyện mới bằng chuyện thật của bạn.
Mẫu 1 — em gái viết cho anh trai mất năm hai mươi tuổi, hai mươi năm sau: Anh Tý ơi, em bây giờ còn lớn tuổi hơn anh hồi đó rồi. Buồn cười ghê. Em vẫn nhớ anh hay giành phần đùi gà rồi lại lén bỏ sang bát em. Em có hai đứa con, thằng lớn mười hai tuổi, nó leo cây y như anh, mẹ nhìn nó cứ cười rồi lại im. Bố mẹ già rồi anh ạ, bố đi lại chậm, mẹ vẫn hay đứng ở cửa sổ phòng anh. Em ở gần, tuần nào cũng về. Em vẫn giữ cái nỏ anh làm cho em. Em nhớ anh.
Mẫu 2 — chị viết cho em trai mất vì tai nạn, sau ba năm: Út ơi, chị đây. Hôm qua chị đi ngang quán nước hai chị em hay ngồi, người ta sửa lại rồi, không còn cái ghế nhựa đỏ em thích. Chị vẫn bực em vì đi xe không đội mũ, chị vẫn nói câu đó mỗi lần nhớ em. Mà chị cũng thương em. Mẹ khoẻ hơn rồi, đã chịu ra vườn. Chị nhận nuôi con mèo em nhặt về, nó béo lắm. Chị sẽ kể em nghe tiếp.
Mẫu 2 có một câu bực. Đó là điều bình thường giữa anh chị em, và viết ra lại thật hơn là chỉ toàn lời thương.
Đưa chuyện thật vào thư
Trước khi viết, ngồi nhớ lại ba thứ, mỗi thứ ghi một dòng ra nháp:
- Tên ở nhà và cách hai đứa gọi nhau. Thằng Tý, cái Bống, anh Hai, Út. Gọi đúng tên ấy ngay câu đầu.
- Một đồ vật hoặc một nơi chốn của hai đứa. Cái nỏ, chiếc xe đạp chung, góc gác xép, bờ ao. Đặt nó vào giữa thư.
- Một điều bạn mong người ấy biết nhất lúc này. Có thể là tin vui, có thể là một lời xin lỗi vì một lần cãi nhau, có thể chỉ là "bố mẹ vẫn ổn".
Nếu bạn còn anh chị em khác đang sống, có thể rủ họ cùng viết. Mỗi người nhớ người đã mất một kiểu, ghép lại thành một chân dung trọn hơn. Nếu có chuyện trong nhà chưa ai dám nhắc, như chuyện bố mẹ từng đổ lỗi cho nhau, lá thư riêng có thể là chỗ bạn viết ra cho nhẹ, không cần đưa ai đọc. Riêng những chuyện liên quan đến bố mẹ, hãy cân nhắc trước khi để thư ở chỗ bố mẹ dễ thấy.
Chỗ hay vấp khi viết cho anh chị em
Những vấp sau hay gặp ở người viết đã lớn tuổi hơn người đã mất rất nhiều:
| Hay vấp | Nên viết | Vì sao |
|---|---|---|
| Viết trang nghiêm như văn tế | Gọi tên ở nhà, giọng như hồi còn hai đứa | Anh chị em là người ngang hàng, giọng trang trọng làm xa cách |
| Chỉ kể nỗi khổ của bố mẹ | Kể cả chuyện bố mẹ vui, chuyện nhà đang đứng dậy | Người đọc lại về sau sẽ thấy nhà vẫn sống tiếp |
| Tự trách vì mình còn sống | Nói mình đang sống thay cả phần thương người ấy | Mặc cảm người sống sót làm nỗi buồn nặng thêm |
| So con mình với người đã mất | Kể sự giống một cách nhẹ, không gán | Đứa trẻ cần là chính nó, không phải bản sao của ai |
Cảm giác có lỗi vì mình còn sống, nhất là khi hai anh em gặp cùng một tai nạn hay cùng một căn bệnh, có khi kéo dài nhiều năm. Nếu nó làm bạn mất ngủ, khó sinh hoạt hay có ý nghĩ quẩn, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Viết thư là một chỗ thở, không thay cho sự giúp đỡ ấy.
Viết vào lúc nào và giữ thư ở đâu
Nhiều người viết vào những ngày gắn với người ấy: ngày sinh của anh, ngày hai đứa cùng đi học buổi đầu, hoặc lúc mình chạm tới tuổi mà người ấy dừng lại. Có người viết khi đời mình có mốc lớn, như cưới vợ, sinh con, mua nhà, vì muốn kể cho người anh hay người chị đầu tiên.
Thư có thể cất trong hộp kỷ vật của người ấy, kẹp sau tấm ảnh hai anh em, hay giữ riêng trong sổ. Cất hay không cất, để chung hay để riêng là theo nếp nhiều nhà, gia đình tự chọn. Nếu bố mẹ còn và bạn muốn chia sẻ, có thể đưa bố mẹ đọc một lá có nhiều chuyện vui; có khi đó là lần đầu sau nhiều năm cả nhà cùng nhắc tên người ấy mà không khóc.
Một số người giữ thói quen viết đều mỗi năm một lá vào cùng một ngày, như một cuộc hẹn của hai anh em. Lá nào cũng ngắn, chỉ kể một năm qua có gì. Đọc lại liền mười lá, họ thấy chính mình đi qua mười năm như thế nào, và người anh hay người em vẫn ở trong từng năm ấy.
Nếu bạn có con, một ngày nào đó có thể đọc cho con nghe vài lá, để con biết mình từng có một người cậu, người bác hay người dì. Như vậy người ấy có chỗ trong ký ức của thế hệ sau.
Câu hỏi thường gặp
Anh mất khi mình còn quá nhỏ, không nhớ gì thì viết thế nào?
Viết như làm quen. Kể những gì bạn nghe bố mẹ kể về anh, những tấm ảnh bạn đã xem, rồi kể về bạn bây giờ. Thừa nhận mình không nhớ cũng là một câu thật đáng viết.
Có nên đưa thư cho bố mẹ đọc không?
Tuỳ sức của bố mẹ và nội dung thư. Lá có nhiều chuyện vui, chuyện kỷ niệm đẹp thường làm bố mẹ được an ủi. Lá có chuyện riêng hay chuyện trách móc trong nhà thì nên giữ cho mình.
Mình và anh từng giận nhau trước khi anh mất, viết gì?
Viết đúng chuyện ấy trong vài câu, nhận phần mình và nói mình tiếc. Rồi kể tiếp những chuyện khác. Một lần cãi nhau không định nghĩa cả tình anh em, và lá thư giúp bạn đặt nó về đúng chỗ.
Mãi không hết day dứt vì mình còn sống, có bình thường không?
Nhiều người ở lại có cảm giác đó, nhất là khi hai anh em cùng gặp chuyện. Nếu nó kéo dài và làm bạn mất ngủ, khó làm việc, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Có nên kể cho con mình về người cậu, người dì đã mất không?
Nên, khi con đủ lớn để hỏi và bạn thấy sẵn lòng. Đọc cho con một lá thư bạn viết là cách nhẹ nhàng để con biết trong nhà từng có người ấy, mà không biến câu chuyện thành nặng nề.