Thư cho người bị lẫn nên ngắn như một tấm thiệp: năm sáu câu, mỗi câu một ý, câu đầu nói rõ mình là ai và quan hệ thế nào, có một tấm ảnh kèm tên người trong ảnh. Không hỏi người đó có nhớ không, không kể chuyện cần nhớ mới hiểu, và không ngại viết lại những điều đã viết tuần trước.
Hoàn cảnh: bố, mẹ, ông hoặc bà đang ở viện dưỡng lão hay trung tâm chăm sóc, trí nhớ đã kém đi, có hôm nhận ra con cháu, có hôm gọi nhầm tên, có hôm hỏi cùng một câu nhiều lần trong một buổi. Nhiều gia đình nghĩ viết thư lúc này vô ích vì người nhận đọc xong lại quên. Thật ra lá thư vẫn có ích, chỉ là cách đọc khác: người bị lẫn không nhớ nội dung, nhưng cảm giác được ai đó nhắc tên mình bằng giọng thân thì ở lại lâu hơn. Bài này chỉ bàn chuyện viết, không bàn chuyện bệnh; chuyện chăm sóc hỏi bác sĩ và nhân viên viện.
Người trí nhớ kém đọc thư như thế nào
Người khoẻ đọc thư từ đầu đến cuối, nhớ đoạn trước để hiểu đoạn sau. Người trí nhớ kém thường đọc từng câu như từng mảnh rời. Đọc tới câu thứ tư có khi đã quên câu thứ nhất nói ai viết. Vì vậy mỗi câu phải tự đứng được: có chủ ngữ rõ, không dùng “nó”, “việc đó”, “như con đã nói” để trỏ về câu trước.
Họ cũng hay đọc đi đọc lại. Một lá thư để ở đầu giường có thể được mở ra mười lần một ngày, lần nào cũng như lần đầu. Điều đó không xấu. Mỗi lần mở là một lần được nghe tên mình, nghe tên con mình. Thư nên viết sao cho đọc lần thứ mười vẫn dễ chịu như lần đầu: không có tin buồn, không có câu hỏi khó, không có chuyện phải lo.
Điều làm người bị lẫn khó chịu nhất khi đọc là cảm giác mình bị kiểm tra. Câu kiểu “bố còn nhớ con không” hay “mẹ nhớ hôm trước con kể chuyện gì không” buộc họ phải lục trí nhớ và thấy mình hỏng. Thư tốt là thư tự nhắc hộ: “Con là Minh, con trai út của bố” thay vì “bố đoán xem ai viết”.
Khung thư sáu câu
Khung dưới đây vừa một tấm bìa cứng khổ nửa trang giấy, chữ to cỡ đầu ngón tay. Mỗi câu xuống một dòng.
- Câu tên: gọi đúng tiếng người đó quen nghe nhất thời còn khoẻ, rồi nói mình là ai, quan hệ gì. “Mẹ ơi, con là Lan, con gái lớn của mẹ.”
- Câu chỗ ở: nhắc nhẹ người đó đang ở đâu nếu họ hay hỏi. “Mẹ đang ở nhà chăm sóc, các cô ở đây chăm mẹ.” Bỏ câu này nếu nhắc chuyện chỗ ở làm họ buồn; hỏi nhân viên trước.
- Câu chuyện nhỏ: một việc dễ hình dung, không cần nhớ chuyện cũ. “Hôm nay con nấu canh cua, nhà mình ăn hết sạch.”
- Câu ảnh: trỏ vào tấm ảnh kèm theo. “Ảnh này là cháu Bông, con của con, năm nay năm tuổi.”
- Câu hẹn: chỉ khi chắc chắn. “Chủ nhật con vào ngồi với mẹ.” Nếu người đó không còn theo dõi được ngày tháng, viết “con sẽ vào thăm mẹ” là đủ.
- Câu kết: một câu thương, ngắn, rồi ký tên kèm quan hệ lần nữa. “Con thương mẹ. Lan, con gái lớn.”
Sáu câu nghe ít nhưng với người trí nhớ kém là vừa. Thư dài hơn họ thường bỏ dở giữa chừng, rồi lần sau mở lại từ đầu và lại bỏ dở ở cùng chỗ.
Ba mẫu thư cho người trí nhớ kém
Mẫu một, con gái viết cho mẹ: “Mẹ ơi, con là Lan, con gái lớn của mẹ. Hôm nay trời nắng, con phơi chăn ngoài sân. Con nấu canh rau ngót, cả nhà khen. Đây là ảnh cháu Bông, con của con, đang cầm bông hoa. Chủ nhật con vào ngồi với mẹ. Con thương mẹ. Lan, con gái lớn.”
Mẫu hai, cháu trai viết cho ông, kiểu ông từng thích nói chuyện vườn: “Ông ơi, cháu là Quân, cháu nội của ông, con bố Hùng. Cây bưởi ông trồng năm nào ra quả to lắm rồi ông ạ. Cháu hái một quả để phần ông. Ảnh này là cây bưởi, cháu đứng bên cạnh. Ông ngủ ngon. Cháu Quân thương ông.”
Mẫu ba, rất ngắn, viết lên mặt sau ảnh: “Bà ơi, đây là cả nhà mình: bố Tâm, mẹ Hoa, cháu Mai, cháu Bin. Cả nhà thương bà.”
Để ý mẫu hai nhắc “con bố Hùng” để ông có thêm một sợi dây để níu: ông có thể không nhận ra tên cháu, nhưng còn nhận ra tên con. Với người lẫn nặng, tên người con hoặc tên người bạn đời thường là cái còn lại lâu nhất.
Ảnh kèm thư: chọn và ghi thế nào
Chọn ảnh rõ mặt, ít người. Một hai người trong ảnh là dễ nhận nhất. Ảnh đông người, chụp xa, ngược sáng làm người mắt kém và trí nhớ kém mệt. Nếu muốn gửi ảnh cả nhà, chọn ảnh chụp gần, mọi người nhìn vào máy.
Chọn cả ảnh cũ. Người bị lẫn thường nhớ chuyện xa rõ hơn chuyện gần. Một tấm ảnh cưới của bố mẹ, ảnh ngôi nhà cũ, ảnh người đó thời còn đi làm có khi làm họ vui hơn ảnh cháu chắt mới sinh. Nhưng tránh ảnh của người đã mất nếu người nhận không còn nhớ họ đã mất; hỏi nhân viên trước.
Ghi tên ngay dưới mặt người. Viết tên và quan hệ ngay trên ảnh, sát dưới từng người, hoặc dán mẩu giấy. Ghi ở mặt sau thì người đó phải lật ra lật vào, dễ rối.
In cỡ to, không ép bóng. Ảnh khổ lớn hơn ảnh thường một cỡ là dễ xem. Giấy ảnh mờ đỡ chói đèn hơn giấy bóng. Gửi ảnh in, không gửi ảnh trên điện thoại vì người bị lẫn khó tự mở lại.
Viết lặp lại: vì sao không sao, và lặp thế nào cho tử tế
Nhiều người ngại vì tuần nào cũng viết cùng một ý: con là ai, nhà vẫn bình thường, con sẽ vào. Với người trí nhớ kém, sự lặp lại không làm họ chán, nó làm họ yên. Mỗi lá thư giống nhau là một lần được nhắc lại những điều chắc chắn: mình có con, con mình tên gì, con mình sẽ đến. Cũng như bài hát ru, quen mới dễ nghe.
Cái nên đổi là chi tiết nhỏ, không phải khung. Giữ nguyên câu tên, câu kết; thay câu chuyện nhỏ và tấm ảnh. Tuần này canh cua, tuần sau quả bưởi, tuần sau nữa con mèo đẻ. Người nhận đọc thấy quen mà vẫn có chút mới.
Một mẹo nhiều gia đình dùng: viết sẵn một tấm “thư gốc” cỡ lớn, dán ở đầu giường, gồm tên các con và một câu thương. Những lá thư hằng tuần là thư phụ, ngắn hơn. Khi người đó hỏi con mình đâu, nhân viên trỏ vào tấm thư gốc. Lời trong thư gốc nên được nhân viên đọc to được, nghĩa là viết giản dị, không có chuyện riêng tư khó nói trước người lạ.
Tìm chi tiết thật cho một lá thư sáu câu
Thư ngắn thì mỗi chi tiết phải đúng chỗ. Trước khi viết, hỏi mình ba câu:
- Hồi còn khoẻ, người đó hay kể chuyện gì nhất? Chuyện đi bộ đội, chuyện bán hàng ở chợ, chuyện nuôi lợn, chuyện dạy học. Câu chuyện nhỏ trong thư nên dính tới đúng mảng đó.
- Người đó còn nhận ra ai chắc nhất? Thường là người bạn đời, người con cả, người con hay ở gần. Nhắc tên người đó trong câu tên hoặc câu ký để làm điểm tựa.
- Lần thăm gần nhất người đó vui vì điều gì? Một món ăn, một bài hát dân ca, một tấm ảnh. Nhắc lại điều đó, họ có thể không nhớ, nhưng cảm giác vui có khi trở lại.
Hỏi thêm nhân viên chăm sóc: dạo này người đó hay nhắc tới ai, hay kể chuyện gì. Họ ở bên người đó nhiều giờ hơn bạn, và hay biết những điều con cháu không ngờ, như bà dạo này cứ gọi tên một người em đã đi xa từ lâu. Chi tiết đó đưa vào thư đúng lúc có khi làm người nhận cười suốt buổi.
Câu dễ viết sai và cách viết lại
Phần lớn câu sai là câu viết theo thói quen với người khoẻ. Bảng dưới đổi chúng sang cách dễ đọc hơn:
| Câu theo thói quen | Vì sao khó với người bị lẫn | Viết lại |
|---|---|---|
| Bố còn nhớ con không? | Buộc phải lục trí nhớ, dễ thấy mình hỏng. | Bố ơi, con là Minh, con trai út của bố. |
| Như con kể hôm trước, chuyện đó ổn rồi. | Trỏ về chuyện cũ không còn nhớ. | Cái mái nhà dột đã sửa xong, mưa không dột nữa. |
| Mẹ phải nhớ uống nước nhiều nhé. | Giọng dặn, mà việc này nhân viên lo. | Con gửi mẹ gói trà sen mẹ thích. |
| Ông nội mất rồi, bà đừng buồn nữa. | Có thể làm người nhận nghe lại tin buồn như mới. | Không nhắc. Hỏi nhân viên cách nói trước khi viết về người đã mất. |
| Tuần sau, hoặc thứ bảy, con sẽ cố vào. | Hai mốc làm rối, “cố” làm lo. | Chủ nhật con vào. |
Chữ cũng là một phần của câu: viết in hoa đầu câu, chữ thường rõ nét, không viết nghiêng, mỗi dòng không quá tám chữ. Không viết tắt dù là chữ quen như “ko”, “đc”.
Đưa thư vào và nhờ người đọc
Với người trí nhớ kém, lá thư nên đi qua tay nhân viên chăm sóc. Bạn trao thư kèm một lời dặn ngắn: mẹ đọc chậm, đọc to giúp nếu mẹ muốn, để thư ở ngăn đầu giường chứ đừng để trên bàn kẻo lẫn với giấy tờ khác. Nhân viên biết lúc nào trong ngày người đó tỉnh táo và vui nhất, thường là sau bữa sáng; nhờ họ đưa thư vào lúc đó.
Nếu bạn vào thăm được, đọc thư cùng người nhận là cách tốt nhất. Ngồi cạnh, cầm thư, đọc từng câu, chỉ vào ảnh. Người đó có thể hỏi lại một câu nhiều lần; trả lời như lần đầu. Khi về, để thư lại.
Không cần đòi người bị lẫn viết thư trả lời. Nếu họ còn thích cầm bút, đưa một tấm bìa trắng và cây bút dạ to, để họ vẽ hay viết gì cũng được. Những nét đó có thể chẳng đọc ra chữ, nhưng gia đình giữ lại được. Đây là chuyện viết thư; còn chuyện trí nhớ, hành vi, ăn ngủ của người đó thì hỏi bác sĩ và nhân viên, đừng dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Người bị lẫn đọc thư xong lại quên thì viết có ích gì không?
Có. Họ có thể quên nội dung nhưng cảm giác được nhắc tên, được con cháu nghĩ tới thì ở lại lâu hơn. Lá thư còn là vật để đọc lại, và mỗi lần đọc lại là một lần được nhắc những điều chắc chắn.
Có nên viết về người thân đã mất trong thư cho người bị lẫn không?
Nên hỏi nhân viên chăm sóc trước. Nhiều người lẫn không còn nhớ người bạn đời đã mất, nhắc tới có thể làm họ đau như nghe tin lần đầu. Thường cách an toàn là không nhắc, trừ khi chính họ hỏi.
Thư nên viết chữ cỡ nào?
Chữ cỡ đầu ngón tay út trở lên, nét đậm, mỗi dòng không quá tám chữ. Dùng bút dạ đen hoặc xanh đậm trên giấy trắng trơn hay bìa cứng màu nhạt để dễ cầm và khó nhàu.
Người đó gọi nhầm tên con thành tên người khác thì trong thư có cần sửa không?
Không cần sửa, cũng không cần nhắc lỗi. Trong thư cứ ký đúng tên mình kèm quan hệ. Lúc gặp, họ gọi nhầm thì vẫn thưa, không cần cãi lại.
Có nên viết thư in bằng máy cho dễ đọc không?
Được, nếu chữ tay bạn khó đọc. In chữ thật to rồi tự tay ký tên và viết một câu cuối. Nét chữ quen đôi khi gợi lại được cảm giác thân hơn cả nội dung.
Bao lâu nên gửi một lá?
Mỗi tuần một lá ngắn là nhịp dễ giữ. Đều đặn quan trọng hơn dài. Nếu nhân viên thấy người đó hay hỏi về con cháu, có thể gửi thêm một tấm thiệp ngắn giữa tuần.