Thư cho con khi 18 tuổi nên dài một đến hai trang, nói ba điều: bố mẹ đã thấy con lớn lên thế nào, bố mẹ lúc mười tám tuổi là người ra sao, và từ nay con tự quyết những gì. Giọng như nói với một người lớn ngang hàng, kể nhiều hơn dặn. Điều nên tránh nhất là biến lá thư thành danh sách việc con phải làm để không phụ lòng bố mẹ.
Người viết là bố hoặc mẹ, có khi cả hai mỗi người một tờ. Người nhận là đứa con vừa đủ mười tám, đang ôn thi, vừa vào đại học, đi làm hay chuẩn bị rời nhà. Đây là lá thư con đọc ngay, không cất, nên con sẽ đọc bằng con mắt của tuổi mười tám: nhạy với lời dạy, dễ chạnh lòng nếu thấy mình bị đánh giá, nhưng cũng rất muốn được đối xử như người lớn.
Con mười tám tuổi đọc thư bố mẹ bằng con mắt nào
Tuổi mười tám nghe lời khuyên rất nhiều: thầy cô, họ hàng, mạng xã hội, bạn bè. Một lá thư nữa đầy lời khuyên sẽ chìm lẫn vào đó. Điều con hiếm khi được nghe là bố mẹ kể về chính bố mẹ: lúc mười tám tuổi bố mẹ sợ gì, sai gì, mong gì, đã chọn đường thế nào. Kể chuyện đó là cách cho con biết bố mẹ cũng từng đứng chỗ con đang đứng.
Con cũng muốn nghe bố mẹ nói rõ điều gì đã thay đổi. Từ nay con được tự chọn trường, chọn nghề, chọn bạn, chọn người thương; bố mẹ vẫn góp ý nhưng con quyết. Một câu viết rõ ràng như vậy làm con nhẹ người hơn mọi lời chúc.
Điều làm con buồn là thư nhắc lại những lần con làm bố mẹ thất vọng, hoặc kể công nuôi dưỡng. Câu "bố mẹ đã vất vả mười tám năm vì con" đúng, nhưng viết vào lá thư này thì nặng như một hoá đơn. Tương tự với câu so sánh: "con nhà bác đã đỗ trường nọ".
Còn một điều ít ai nghĩ đến: con có thể đang trải qua chuyện mà bố mẹ chưa biết. Lá thư không nên phán xét trước một lựa chọn nào của con. Viết sao để nếu con đang giấu chuyện gì, đọc xong con thấy dễ kể hơn, chứ không phải khó kể hơn.
Khung thư năm phần cho tuổi mười tám
Một đến hai trang, năm phần, mỗi phần một hai đoạn ngắn:
- Mở bằng một hình ảnh của con. Không mở bằng "Con yêu, hôm nay con đã tròn mười tám". Mở bằng một cảnh cụ thể: "Sáng nay mẹ thấy con tự là áo đi thi, mẹ đứng ở cửa bếp nhìn mà không nói gì."
- Những gì bố mẹ đã thấy ở con. Ba điều bố mẹ quý ở con, mỗi điều kèm một chuyện thật. Nói về tính cách, cách con đối xử với người khác, không nói điểm số.
- Bố mẹ lúc mười tám tuổi. Một hai chuyện thật: lần đầu xa nhà, lần thi trượt, lần chọn sai rồi sửa. Kể ngắn, không rút ra bài học thay con.
- Từ nay con tự quyết. Nói rõ những gì từ nay là của con, và bố mẹ sẽ đứng ở đâu: "Con chọn gì, bố mẹ vẫn ở đây. Con cần hỏi thì hỏi, không cần thì bố mẹ đợi."
- Kết bằng một câu ngắn và chữ ký. Một câu nhẹ, không lên giọng: "Bố mẹ thương con. Mai vẫn là bữa cơm như mọi ngày, chỉ là con đã mười tám."
Phần ba là phần nhiều cha mẹ muốn bỏ vì ngại. Nhưng đây là phần con giữ lâu nhất, vì nó cho con thấy bố mẹ là người thật, có lúc lúng túng, có lúc chọn sai.
Mẫu thư của mẹ và của bố
Hai mẫu dưới đây viết cho hai người con khác nhau, giọng khác nhau. Chi tiết trong mẫu là để thay, đừng giữ nguyên.
Mẫu của mẹ: "Con gái, sáng nay mẹ thấy con tự buộc tóc rất nhanh rồi chạy đi học thêm, quên cả cái hộp sữa mẹ để trên bàn. Mẹ cầm hộp sữa đứng đó một lúc lâu. Mười tám năm, mẹ thấy con là đứa hay để ý người khác: con nhớ bà ngoại thích ăn gì, con đứng ra nói giúp bạn bị trêu. Mẹ quý con ở chỗ đó hơn mọi tấm giấy khen. Năm mẹ mười tám, mẹ thi trượt, cả mùa hè không dám ra ngõ. Bà ngoại không nói gì, chỉ sáng nào cũng gọi mẹ dậy đi chợ cùng. Sau này mẹ mới hiểu bà đang ở bên mẹ theo cách của bà. Từ nay con tự chọn đường. Mẹ vẫn có ý kiến, có lúc còn nhiều ý kiến, nhưng con là người quyết. Con chọn gì, nhà vẫn là nhà. Mẹ."
Mẫu của bố: "Con trai. Bố không giỏi viết, nên viết ngắn. Con mười tám rồi, con cao hơn bố một đầu, xách được bao gạo lên tầng ba mà không thở. Bố thấy con sửa xe cho ông hàng xóm không lấy tiền, bố không khen nhưng bố biết. Năm bố mười tám, bố bỏ học nghề giữa chừng vì nghĩ mình không hợp, sau đó đi làm thuê hai năm mới quay lại học. Bố không tiếc, chỉ muốn con biết đi chậm một chút cũng không sao. Con muốn học gì, làm gì, cứ nói với bố trước một tiếng. Bố."
Tìm chuyện thật của chính mình để kể
Nhiều cha mẹ bí ở phần kể về mình vì nghĩ đời mình không có gì đáng kể. Thật ra con không cần chuyện lớn. Ba câu hỏi dưới đây giúp tìm ra một chuyện vừa đủ.
Năm mười tám tuổi, mình đang ở đâu, làm gì? Đang ôn thi, đang phụ việc nhà, đang đi làm xa, đang ở nhờ nhà họ hàng. Chỉ cần tả lại một ngày bình thường hồi ấy.
Mình từng quyết định sai điều gì, và đã sửa thế nào? Chọn sai ngành, tin nhầm bạn, bỏ dở một việc. Kể chuyện đã sửa được cho con thấy sai không phải là hết.
Ai đã ở bên mình lúc ấy, và họ đã làm gì? Ông bà, một người thầy, một người anh. Kể cách họ ở bên mình, con sẽ tự hiểu bố mẹ muốn ở bên con thế nào, không cần nói ra.
Kể xong, dừng lại. Đừng thêm câu "vì vậy con phải…". Con mười tám tuổi tự rút ra được, và tự rút ra thì con mới giữ.
Đổi câu dặn thành câu kể
Thói quen dặn dò khó bỏ. Đây là vài câu hay xuất hiện trong thư mười tám tuổi và cách đổi:
| Câu hay viết | Viết lại | Vì sao |
|---|---|---|
| "Con phải chọn ngành ổn định, đừng theo mấy nghề bấp bênh." | "Bố mẹ lo nhiều thứ về nghề nghiệp, có dịp con hỏi thì bố mẹ kể. Còn chọn gì là của con." | Ý kiến vẫn còn đó, nhưng không áp lên con |
| "Đừng yêu sớm, lo học trước đã." | Bỏ hẳn, hoặc: "Ai con thương, bố mẹ mong được biết, khi con thấy sẵn sàng." | Mười tám tuổi là người lớn; câu cấm chỉ làm con giấu |
| "Con đừng làm bố mẹ thất vọng." | "Có những lúc con sẽ làm bố mẹ lo. Bố mẹ cũng đã làm ông bà lo như thế." | Bỏ được gánh nặng mà con không chọn mang |
| "Mười tám năm qua bố mẹ đã hy sinh rất nhiều." | "Mười tám năm qua là những năm bố mẹ vui nhất." | Thư không phải chỗ đòi con biết ơn |
| "Con nhà bác đã tự lập từ năm mười sáu." | Bỏ hẳn | So sánh làm lá thư mất hết hơi ấm |
Viết xong, đọc to lá thư một lần. Câu nào bố mẹ ngượng khi đọc to trước mặt con thì đó là câu nên sửa, vì con cũng sẽ ngượng khi đọc.
Khi tuổi mười tám của con đến lúc nhà đang có chuyện
Con vừa thi trượt hoặc chưa biết đi đâu. Đừng viết thư như lời an ủi lớn. Cứ theo khung, thêm một câu thật: "Năm nay con chưa đỗ, mẹ biết con buồn. Đi chậm một năm, mười năm sau nhìn lại chỉ là một năm." Rồi quay về chuyện con là người thế nào, không bàn điểm số.
Bố mẹ đã không còn sống chung. Mỗi người viết riêng, không nhắc người kia bằng giọng trách. Nếu con muốn biết vì sao, đó là cuộc nói chuyện khác, không phải việc của lá thư này. Thư chỉ cần cho con thấy dù nhà đã khác, người viết vẫn ở đó cho con.
Con lớn lên chủ yếu bên ông bà. Bố mẹ đi làm xa nhiều năm mà viết thư mười tám tuổi thì dễ vấp vào hai thái cực: hoặc quá xúc động, hoặc giả như không có gì. Viết thật một câu: "Bố mẹ không ở gần con nhiều như bố mẹ muốn." Không giải thích dài, không xin con hiểu, chỉ kể điều đã thấy được ở con qua lời ông bà.
Con đang có chuyện riêng mà bố mẹ chưa hiểu hết. Thư không phải chỗ đòi con kể. Một câu mở cửa là đủ: "Có chuyện gì con muốn nói thì bố mẹ nghe, không vội." Nếu bố mẹ lo con đang buồn kéo dài, mất ngủ, thu mình, nên nói chuyện trực tiếp và cùng con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, không trông vào lá thư.
Trao thư thế nào và lúc nào
Thư mười tám tuổi nên trao tận tay, không cần dịp đặc biệt: một buổi tối sau bữa cơm, đặt lên bàn học của con, nói một câu "bố mẹ viết cho con, đọc lúc nào cũng được". Đừng đứng chờ con đọc xong, đừng hỏi ngay con thấy thế nào. Tuổi này ngượng phản ứng trước mặt cha mẹ, cứ để con đọc một mình.
Con ở xa thì gửi qua bưu điện, kèm một dòng nhắn qua điện thoại: "Mẹ có gửi cho con một lá thư, khoảng ba bốn ngày nữa tới." Thư tay đến tận nơi con ở trọ có sức nặng khác hẳn tin nhắn dài.
Nếu nhà có cất những lá thư cũ từ lúc con mới sinh, lúc vào lớp 1, hay thư sinh nhật mỗi năm, tuổi mười tám là lúc hợp để trao cả xấp, đặt lá mười tám lên trên cùng.
Con có thể không nói gì sau khi đọc. Nhiều đứa trẻ cất thư vào ngăn kéo, vài năm sau mới nhắc lại một câu. Không nghe phản hồi không có nghĩa là lá thư không đến được.
Câu hỏi thường gặp
Thư cho con khi 18 tuổi nên viết dài bao nhiêu?
Một đến hai trang là vừa. Ngắn hơn một trang thường chỉ còn lời chúc, dài quá hai trang dễ thành bài giảng. Phần kể về bố mẹ lúc mười tám tuổi và phần nói rõ con tự quyết là hai phần không nên bỏ.
Có nên dặn con về chuyện học hành, nghề nghiệp trong thư không?
Nên giữ ở mức nói rằng bố mẹ có ý kiến và sẵn sàng kể khi con hỏi. Dặn cụ thể con phải chọn ngành gì dễ làm lá thư thành áp lực. Những chuyện đó nên bàn trực tiếp, hai chiều.
Bố và mẹ nên viết chung hay viết riêng?
Viết riêng mỗi người một tờ thì tốt hơn, vì con nghe được hai giọng khác nhau. Nếu viết chung, chia đoạn rõ ràng và ký riêng dưới đoạn của mình. Bố ít viết thì nửa trang cũng đủ.
Con đang giận bố mẹ thì có nên trao thư không?
Vẫn trao được, nhưng thư không nhắc tới chuyện đang giận và không tranh luận ai đúng. Chỉ kể và nói rõ bố mẹ vẫn ở đây. Chuyện đang mâu thuẫn nên nói riêng, có khi cần một lá thư khác.
Kể chuyện mình từng sai lầm có làm con coi thường không?
Thường là ngược lại. Con mười tám tuổi tin bố mẹ hơn khi biết bố mẹ cũng từng sai và đã sửa. Chỉ nên kể chuyện đã qua, không kể chuyện người lớn chưa giải quyết xong.
Nên trao thư cho con 18 tuổi vào lúc nào?
Trao vào một buổi tối bình thường, đặt lên bàn của con và để con đọc một mình. Con ở xa thì gửi qua bưu điện kèm một tin nhắn báo trước. Không cần chờ đúng ngày sinh nhật, trong tháng đó là được.