Lá thư tuần đầu cho bà ở viện dưỡng lão chỉ cần một mặt giấy, chữ to, giọng như đang ngồi kể ở hiên nhà: nhà vẫn bình thường, ai đang làm gì, và ngày nào ai vào thăm. Đừng viết dài, đừng giải thích vì sao bà vào viện, đừng hỏi bà có buồn không. Bà cần đọc thấy mình vẫn nằm trong nhịp sống của nhà.
Hoàn cảnh hay gặp: bà vừa chuyển vào viện được vài ngày, phòng mới, giường mới, người lạ cùng phòng, giờ ăn giờ ngủ khác ở nhà. Con cháu thì đi làm, mỗi tuần vào được một hai lần, có khi chỉ ngồi được nửa tiếng. Giữa hai lần thăm là những buổi chiều rất dài. Một lá thư để ở ngăn tủ đầu giường, bà đọc lại được bao nhiêu lần cũng được, lấp vào khoảng trống đó tốt hơn nhiều so với một cuộc gọi vội. Bài này viết cho cháu, cho con, cho dâu rể muốn gửi bà lá thư đầu tiên kể từ ngày bà sang chỗ ở mới.
Bà đọc thư trong tuần đầu là đang tìm gì
Người già mới vào viện thường không thiếu cơm, không thiếu người chăm, mà thiếu cảm giác quen. Mọi thứ quanh bà đều mới: tiếng chuông báo giờ ăn, mùi xà phòng của phòng giặt, cách cô điều dưỡng gọi tên. Thứ quen duy nhất còn lại là người nhà. Nên điều bà tìm trong thư rất cụ thể: con mèo ở nhà có ai cho ăn chưa, cây khế ngoài ngõ đã ra hoa lại chưa, thằng cháu út thi xong chưa, cái nồi cơm điện cũ bà dặn đừng vứt có còn đó không.
Điều bà lo nhất lại là chuyện mình bị quên. Câu hỏi không nói ra thường là: mình vào đây rồi thì ở nhà có còn ai nhắc tới mình không. Một lá thư kể rằng tối qua cả nhà ăn canh chua và đứa cháu bảo canh không ngon bằng bà nấu sẽ trả lời câu hỏi đó mà không cần nói thẳng.
Điều làm bà buồn khi đọc thì cũng nên biết trước: thư viết như báo cáo, thư toàn lời khuyên ăn uống, thư hứa tuần sau đón bà về mà không chắc, hoặc thư kể nhà vắng bà buồn quá, ai cũng khóc. Kể nhớ thì được, kể khổ thì bà sẽ nằm lo cho cả nhà suốt đêm.
Khung thư năm đoạn, mỗi đoạn hai ba câu
Một lá thư tuần đầu không cần nhiều ý. Năm đoạn dưới đây vừa một mặt giấy khổ thường nếu viết chữ to:
- Mở: gọi bà bằng đúng tiếng cả nhà vẫn gọi, nói luôn ai đang viết. Câu gợi ý: “Bà ơi, cháu là bé Út con mẹ Hai đây, cháu viết cho bà lúc chín giờ tối.”
- Kể chuyện nhà: hai ba việc nhỏ có thật trong tuần, mỗi việc một câu. Chọn việc có dính tới bà: món bà hay nấu, cái ghế bà hay ngồi, con vật bà hay cho ăn.
- Hỏi: một hai câu dễ trả lời, không hỏi chuyện buồn. Ví dụ hỏi cơm ở đó mặn hay nhạt, cô nào hay vào phòng bà buổi sáng, bà ngủ có nghe tiếng xe không.
- Hẹn: ghi rõ thứ mấy, buổi nào, ai vào. Chỉ ghi lịch đã chắc. Nếu chưa chắc thì viết “cuối tuần này mẹ con sẽ gọi cho bà để hẹn”.
- Kết: một câu ấm, không cần lời chúc dài. “Bà ăn được thì ăn thêm miếng nữa nhé, cháu thương bà.” Ký tên đầy đủ kiểu bà quen gọi, kèm quan hệ để bà khỏi nhầm.
Nếu bà mắt kém, chữ cỡ ngón tay út, mỗi dòng không quá mười chữ, chừa lề rộng. Không viết hai mặt giấy vì bà hay lật nhầm.
Ba mẫu thư ngắn theo từng người viết
Mẫu dưới đây viết để bạn chép rồi sửa chi tiết cho đúng nhà mình. Đừng giữ nguyên những chi tiết trong mẫu nếu nhà bạn không có.
Mẫu một, cháu gái đi làm ở thành phố viết cho bà: “Bà ơi, cháu là Hạnh đây. Hôm qua mẹ gửi ảnh cái bàn uống nước ngoài hiên, cháu thấy bình hoa cúc vẫn tươi, chắc mẹ thay theo cách bà dặn. Ở nhà con Vện vẫn nằm trước cửa phòng bà, mẹ bảo nó đợi bà. Cháu mới chuyển sang phòng làm việc mới, có cửa sổ nhìn ra cây bàng, cháu nhớ cái cây ở cổng trường cũ bà hay đón cháu. Thứ bảy này cháu về, chiều cháu vào chỗ bà, cháu mang bánh đậu xanh loại mềm. Bà nhớ giữ cái áo len màu ghi, chiều ở đó gió lắm. Cháu Hạnh.”
Mẫu hai, con trai ít nói viết cho mẹ: “Mẹ, con viết vài dòng. Cái giàn mướp mẹ trồng ra quả đầu, nhà con hái hai quả nấu canh. Thằng Bin hỏi bao giờ bà về hái tiếp, con bảo bà đang ở chỗ có người chăm, nó chịu. Chủ nhật con với nhà con vào, khoảng mười giờ. Mẹ thiếu gì thì bảo cô ở đó gọi con. Con.”
Mẫu ba, cháu nhỏ đọc cho mẹ chép: “Bà ơi cháu Tít đây. Cháu được cô khen vẽ đẹp. Cháu vẽ bà với con gà mái. Bà để tranh ở gần giường nhé. Cháu nhớ bà. Mẹ chép hộ cháu.”
Mẫu ba cố ý ngắn và vụng, vì thư của trẻ hay nhất là khi còn nguyên giọng trẻ. Người lớn chép đúng lời, không sửa cho hay.
Đưa chuyện thật nhà mình vào thư
Mẫu chỉ là cái khung. Trước khi viết, bạn tự hỏi ba câu sau rồi lấy câu trả lời thay vào chỗ chi tiết của mẫu:
- Tuần này ở nhà có việc gì mà nếu bà còn ở nhà thì bà sẽ là người làm, hoặc người hỏi? Đó là chi tiết bà muốn nghe nhất.
- Bà hay nói câu gì, hay dặn câu gì? Trích lại một câu, kể rằng tuần này có người làm đúng theo lời bà. Ví dụ “mẹ vẫn úp rổ rau cho ráo như bà dặn”.
- Lần thăm gần nhất bà kể chuyện gì ở viện? Nhắc lại chuyện đó trong thư, để bà thấy lời mình nói có người nhớ.
Thay tên con vật, tên món, tên đồ vật bằng đúng tên nhà bạn vẫn gọi. Bà đọc thấy chữ “con Vện” hay “cái chõng tre” sẽ nhận ra ngay đây là thư của nhà mình, chứ không phải lời ai viết hộ. Một chi tiết thật đáng giá hơn mười câu thương nhớ.
Chỗ hay vấp và câu sửa
Phần lớn thư tuần đầu hỏng vì người viết đang áy náy và để cảm giác đó chảy hết vào trang giấy. Bảng dưới là những câu hay gặp và cách viết lại:
| Câu dễ viết | Vì sao bà đọc thấy nặng | Viết lại |
|---|---|---|
| Cháu xin lỗi vì cả nhà phải gửi bà vào đây. | Bà phải an ủi ngược lại người viết, và nhớ lại chuyện mình đang cố quên. | Cháu nghe mẹ kể phòng bà có cửa sổ nhìn ra vườn, cháu mừng. |
| Bà phải ăn uống đầy đủ, tập thể dục, đừng ngồi một chỗ. | Giọng dặn trẻ con, bà thấy mình bị coi như bệnh nhân. | Bà ăn thử món cháo ở đó chưa, có giống cháo bà nấu không? |
| Tết này nhất định cháu đón bà về. | Hứa khi chưa chắc, đến lúc không làm được thì bà buồn gấp đôi. | Cháu sẽ hỏi mẹ xem dịp nào đón bà về chơi vài hôm được. |
| Nhà vắng bà buồn lắm, ai cũng khóc. | Bà lo cho cả nhà, đêm nằm không ngủ. | Bữa cơm thiếu bà, cả nhà vẫn nhắc món cá kho của bà. |
| Bà cố gắng lên nhé! | Câu chung chung, không biết cố gắng chuyện gì. | Bà nhớ mặc áo len lúc chiều, gió ở đó to. |
Ngoài câu chữ, còn vài lỗi hình thức: viết tắt, viết chữ nhỏ, dùng bút mực tím nhạt trên giấy kẻ ô xanh khiến mắt người già lẫn nét. Dùng bút bi đen hoặc xanh đậm, giấy trắng trơn.
Thư thứ hai, thứ ba: giữ nhịp mà không lặp
Lá thư đầu tiên dễ viết vì có nhiều chuyện để kể. Tới lá thứ ba, thứ tư, người viết hay bí và bắt đầu lặp lại: nhà vẫn bình thường, cả nhà vẫn khoẻ, bà giữ sức. Đọc ba lá thư giống nhau, bà sẽ đoán là cháu viết cho xong việc. Cách giữ thư có hồn là mỗi lá chọn một chuyện chính, kể kỹ hơn một chút, thay vì điểm danh mọi thứ.
Vài chuyện chính dễ chọn: một bữa cơm cụ thể, ai nấu, món gì bị cháy; một lần đi chợ gặp người quen cũ của bà, người đó hỏi thăm gì; chuyện cái cây bà trồng lớn tới đâu; chuyện con chó con mèo; chuyện đứa chắt mới tập đi. Thêm một câu hỏi để bà có cái kể lại trong lần thăm sau, như hỏi bà cách muối dưa cho khỏi khú, hay hỏi bà ngày xưa đi chợ huyện mất bao lâu.
Câu hỏi chuyện ngày xưa có tác dụng đặc biệt với người mới vào viện. Bà được làm người biết chuyện, người dạy lại, thay vì người được chăm. Bà có thể không viết thư trả lời, nhưng lần thăm tới bà sẽ kể, và bạn có thêm chuyện cho lá thư kế tiếp. Cứ thế thư từ thành một sợi dây hai chiều, không phải lời gửi một phía.
Gửi thư vào viện lúc nào, bằng cách nào
Cách đơn giản nhất là mang theo trong lần thăm đầu tiên rồi để lại. Nhưng lá thư có tác dụng nhất lại là lá đến giữa hai lần thăm, khi bà đang thấy dài ngày nhất. Nhiều nhà gửi qua bưu điện tới địa chỉ của viện, ghi rõ họ tên bà, số phòng nếu biết, và dòng “nhờ chuyển giúp” cho người nhận. Trước khi gửi bạn gọi hỏi viện xem thư bưu điện được chuyển tới phòng thế nào, mỗi nơi mỗi cách.
Cách thứ hai là nhờ người nhà khác vào thăm cầm hộ. Lúc đó dán kín phong bì, ngoài ghi “Thư của cháu Hạnh gửi bà”, để bà biết ai viết trước khi mở. Nếu bà không tự đọc được, ghi thêm một dòng nhỏ dưới phong bì nhờ cô điều dưỡng hoặc người cùng phòng đọc giúp, và viết thư sao cho người khác đọc to lên vẫn không ngượng.
Về nhịp gửi, tuần đầu một lá, tuần thứ hai một lá nữa, rồi giữ đều đặn mỗi tuần hoặc mỗi nửa tháng. Thư ngắn mà đều làm bà yên tâm hơn thư dài mà thất thường. Nhà nhiều con cháu thì chia nhau, mỗi người một tuần, bà sẽ có cái để chờ.
Câu hỏi thường gặp
Thư cho bà tuần đầu ở viện dưỡng lão nên dài bao nhiêu?
Vừa một mặt giấy là đủ, khoảng mười tới mười lăm dòng chữ to. Bà sẽ đọc đi đọc lại nhiều lần, một lá thư ngắn mà rõ dễ đọc lại hơn một lá thư dài nhiều ý.
Có nên giải thích lý do cả nhà đưa bà vào viện trong thư không?
Không nên. Chuyện đó nếu cần nói thì nói trực tiếp, lúc ngồi cạnh bà. Thư tuần đầu chỉ kể chuyện nhà và hẹn ngày thăm, để bà thấy mình vẫn là một phần của nhà.
Bà không biết chữ thì có nên viết thư không?
Vẫn nên. Viết câu ngắn, giọng nói thường ngày, để cô điều dưỡng hoặc người nhà đọc to cho bà nghe. Bà nghe giọng người khác đọc lời của cháu mình vẫn thấy vui, và lá thư vẫn nằm đó làm vật để cầm.
Nên viết tay hay in ra cho dễ đọc?
Viết tay nếu chữ bạn dễ đọc, vì bà nhận ra nét chữ của cháu. Nếu chữ khó đọc, in chữ cỡ to rồi tự tay ký tên và viết thêm một dòng cuối, như vậy vẫn giữ được dấu tay người viết.
Có nên gửi kèm ảnh không?
Nên, một hai tấm là vừa. Chọn ảnh có cảnh nhà quen hoặc con cháu đang làm việc thường ngày, ghi tên từng người ở mặt sau. Ảnh dễ hơn chữ với người mắt kém và hay bị bà mang ra khoe người cùng phòng.
Bà đọc xong lại buồn, khóc thì có phải thư viết sai không?
Chưa chắc. Người già mới xa nhà hay xúc động khi đọc thư của con cháu, khóc một lúc rồi nhẹ người là chuyện thường. Nếu bà buồn kéo dài nhiều ngày, bạn hỏi nhân viên chăm sóc xem bà ăn ngủ ra sao và báo người nhà vào thăm sớm hơn.