Thư làm lành với anh chị em sau chuyện tiền nên làm hai việc tách bạch: nhận phần mình trong cách cư xử, và nói rõ chuyện tiền sẽ được giải quyết thế nào, hoặc hẹn ngồi bàn riêng. Thư ngắn, chừng một trang, giọng anh em trong nhà, không kể lại sổ sách.
Chuyện hay gặp: em vay anh một khoản để mở cửa hàng, làm ăn không được, trả chậm, anh nói nặng, em bỏ không về giỗ. Hoặc hai chị em góp tiền làm chung, lỗ, rồi đổ cho nhau. Có khi chỉ là chuyện người có điều kiện hơn nói một câu kiểu "nhà em lúc nào cũng hỏi tiền". Tiền thì có thể tính được, nhưng câu nói thì ở lại. Bài này dành cho người muốn bước trước, bất kể mình là người vay hay người cho vay.
Vì sao chuyện tiền giữa anh em khó nói thành lời
Giữa người ngoài, nợ là nợ, có giấy tờ, có hạn trả. Giữa anh em ruột, khoản tiền thường đi kèm những thứ khác: ai được bố mẹ thương hơn, ai đã giúp ai hồi khó, ai học hành nhiều hơn nhờ người kia nghỉ học. Khi cãi về tiền, mọi chuyện cũ đó cùng trồi lên, và câu nói trở nên nặng hơn số tiền thật.
Gặp nhau để nói thì chỉ cần một câu "thế bao giờ trả" hoặc "anh tính kỹ thế thì thôi" là lại thành cãi. Thư giúp mỗi người đọc khi đang một mình, không phải giữ thể diện trước vợ, chồng hay con cái. Thư cũng giúp người viết tách được hai việc mà khi nói hay bị trộn: xin lỗi vì lời lẽ, và giải quyết khoản tiền.
Bài này không bàn chuyện chia tài sản, thừa kế hay góp tiền chăm bố mẹ. Đó là những việc cần cả nhà ngồi lại, có khi cần giấy tờ. Ở đây chỉ là lá thư để hai anh em nói chuyện lại được với nhau.
Người kia muốn đọc gì
Nếu bạn là người vay: biết bạn không quên khoản tiền. Người cho vay thường giận vì cảm giác bị coi nhẹ hơn là vì chưa có tiền. Một câu rõ ràng "khoản ba năm trước em vẫn ghi nhớ" cùng một kế hoạch nhỏ làm được, như mỗi tháng gửi một phần, đáng hơn mọi lời hứa trả hết.
Nếu bạn là người cho vay: biết bạn không coi thường người kia. Người vay thường đau vì câu nói hơn là vì bị đòi. Xin lỗi đúng câu đã nói, như "anh nói em chỉ biết ngửa tay, câu đó anh sai", thường mở được cửa nhanh hơn việc xoá nợ.
Biết chuyện này không lan ra cả họ. Anh em giận nhau mà cô dì chú bác ai cũng biết thì càng khó làm lành. Một câu "chuyện này em không kể với ai nữa" giúp người kia yên lòng.
Điều làm người kia đóng cửa. Thư mà kê lại ai đưa bao nhiêu, ngày nào, kèm "anh xem lại cho công bằng" sẽ đọc như thư đòi nợ hay thư cãi. Số liệu, nếu cần, để vào một mảnh giấy riêng hoặc một lần gặp riêng.
Khung thư năm đoạn
Mỗi đoạn hai ba câu, cả thư vừa một trang:
- Mở bằng tên gọi trong nhà: "Anh Hai ơi" hay "Út ơi", như hồi còn nhỏ. Nói thẳng lý do viết: "Lâu rồi anh em mình không nói chuyện, em không muốn để thế nữa."
- Nhận phần mình về lời lẽ, hành động: "Em bỏ về không dự giỗ, lại nhắn câu khó nghe với chị dâu. Em xin lỗi anh chị."
- Nói về khoản tiền một cách ngắn, rõ: người vay nêu cách trả, người cho vay nêu cách mình sẵn lòng chờ hay bỏ qua. Không tranh luận lại.
- Một hai câu về tình anh em: chuyện chung hồi nhỏ, chuyện con cái hai nhà. Không viết câu sáo về máu mủ.
- Kết bằng một lời mời cụ thể: "Chủ nhật này em qua nhà anh uống nước nhé" hoặc "giỗ bố tháng sau, em về sớm phụ chị".
Nếu khoản tiền còn rối, chưa tính được, đoạn ba chỉ cần một câu "chuyện tiền mình ngồi riêng tính lại cho rõ, em nghe anh". Đừng cố giải quyết hết trong thư.
Mẫu thư cho người vay và người cho vay
Mẫu 1, em trai vay chưa trả, viết cho anh: "Anh. Em biết anh giận em từ hồi cửa hàng đóng. Tiền anh cho vay em chưa trả được, em lại còn tránh mặt, tránh cả điện thoại của anh. Cái tránh mặt đó mới là cái em sai nhất. Em xin lỗi anh. Giờ em đi làm công, mỗi tháng em gửi anh một phần, không nhiều, nhưng đều. Tháng này em gửi rồi. Bé nhà anh vào lớp một chưa? Hôm nào em qua chơi. Em."
Mẫu 2, chị gái cho vay, viết cho em gái sau khi lỡ nói nặng: "Út ơi, hôm ở nhà mẹ chị nói em lúc nào cũng hỏi tiền, chị nói thế trước mặt chồng em là chị sai. Chị xin lỗi. Khoản đó em cứ thong thả, khi nào xoay được thì gửi, chị không hối đâu. Chị nhớ em lắm, nhớ cả mấy bữa hai chị em nấu chè lúc mẹ đi chợ."
Mẫu 3, hai anh em làm ăn chung thua, tin nhắn ngắn: "Anh ơi, chuyện lỗ vốn là chuyện của cả hai, em đổ hết cho anh là em sai. Em xin lỗi. Tuần sau anh em mình ngồi lại tính nốt cho xong nhé."
Đặt chuyện thật của hai anh em vào thư
Câu nặng nhất mỗi bên đã nói là gì? Nhớ cả câu mình nói lẫn câu người kia nói. Thư chỉ xin lỗi câu của mình, nhưng biết câu của người kia giúp bạn hiểu họ đang đau ở đâu.
Có ai khác bị kéo vào? Vợ, chồng, con cái, bố mẹ. Nếu bạn đã nói gì với chị dâu, anh rể, thì thư nên xin lỗi cả họ, hoặc hẹn xin lỗi riêng.
Cách trả tiền nào làm được thật? Chia nhỏ theo tháng, trả bằng công việc giúp đỡ, hay xin khất có hạn. Chọn cách bạn chắc giữ được. Một kế hoạch nhỏ giữ đúng hơn một kế hoạch lớn rồi lại trễ.
Chuyện chung nào còn ấm? Hồi nhỏ chở nhau đi học, cùng trông em, cùng bị bố phạt. Một câu nhắc chuyện ấy đặt vào đoạn bốn, thay cho những câu chung chung về anh em một nhà. Đừng nhắc quá nhiều, một chuyện là đủ.
Đặt vào mẫu thế nào. Câu mình nói sai thay vào đoạn hai, cách trả tiền làm được thay vào đoạn ba, chuyện hồi nhỏ thay vào đoạn bốn. Những chỗ mẫu viết "anh", "chị", "Út" thì đổi đúng cách gọi trong nhà bạn, vì người đọc nhận ra ngay một lá thư dùng tên gọi lạ.
Nên và tránh khi viết thư làm lành vì tiền
Mấy câu hay lọt vào thư anh em sau chuyện tiền, và cách sửa:
| Tránh | Nên | Vì sao |
|---|---|---|
| Anh xem lại, em đã trả được bao nhiêu rồi. | Em vẫn nhớ khoản đó, em đang trả tiếp. | Kể sổ sách làm thư thành cãi |
| Anh có thiếu gì đâu mà tính toán. | (bỏ) | So giàu nghèo làm người kia thấy bị trách |
| Thôi, coi như em không có người anh này. | Em không muốn anh em mình như thế này mãi. | Câu cắt đứt khó rút lại |
| Chắc chắn cuối năm em trả hết. | Mỗi tháng em gửi một phần, đều. | Hứa lớn dễ trễ, lại mất lòng lần nữa |
| Bố mẹ mà biết anh như thế thì buồn lắm. | Em muốn giỗ bố mẹ, anh em mình ngồi chung mâm. | Kéo bố mẹ vào để gây áp lực |
Nếu khoản tiền lớn đến mức cần giấy tờ, hãy nói thẳng trong thư là muốn làm giấy cho rõ, để không ai nghi ai. Làm giấy không có nghĩa là mất tình anh em, nhiều khi chính nó giữ được tình.
Gửi thư lúc nào và đi bước tiếp theo
Thời điểm dễ nhất thường là trước một dịp cả nhà gặp nhau như giỗ, đám cưới em họ, ngày bố mẹ cần đi khám. Gửi trước một hai tuần để người kia có thời gian đọc, nghĩ, và không bị bất ngờ khi gặp. Đừng chờ đến đúng ngày giỗ mới đưa thư trước mặt cả họ.
Nếu đang không nhắn tin cho nhau, viết tay rồi gửi qua bưu điện, hoặc nhờ bố mẹ đưa hộ nhưng dặn bố mẹ đừng nói thêm gì. Nếu vẫn còn liên lạc qua điện thoại, chụp thư viết tay gửi kèm một câu "anh đọc lúc rảnh".
Bước sau thư là việc làm. Người vay gửi phần tiền đầu tiên đúng như đã viết. Người cho vay giữ lời không nhắc lại câu cũ. Một lần đến nhà nhau uống nước, không bàn chuyện tiền, thường làm được nhiều hơn mười tin nhắn qua lại.
Khi người kia nói nặng hơn mà mình vẫn muốn viết trước
Nhiều người chần chừ vì thấy mình không phải người sai nhiều nhất. Anh là người đòi tiền trước mặt cả họ, chị là người nói câu "từ nay đừng vác mặt về". Viết thư xin lỗi lúc này nghe như nhận hết phần sai, và bạn sợ người kia sẽ coi đó là thua.
Bạn không cần nhận phần của người kia. Lá thư chỉ xin lỗi đúng việc của mình, như bỏ về, không nghe máy, nhắn câu khó nghe, rồi nói rõ mình muốn nói chuyện lại. Còn câu người kia đã nói làm bạn đau, có thể nhắc một câu, nhẹ, không đòi họ phải xin lỗi lại: "Câu anh nói hôm đó em vẫn còn buồn, nhưng em không muốn vì nó mà mất anh."
Viết như vậy không phải là thua. Người bước trước thường là người giữ được nhiều nhất: giữ được chỗ ngồi chung mâm ngày giỗ, giữ được để con cái hai nhà còn chơi với nhau. Nếu người kia vẫn đáp bằng lời xúc phạm, bạn có quyền dừng ở đó và chờ thời gian, không cần viết thêm.
Câu hỏi thường gặp
Mình là người cho vay mà lại phải xin lỗi thì có thiệt không?
Bạn chỉ xin lỗi phần lời nói, hành động của mình, không xin lỗi vì đã cho vay hay đã đòi. Tách được hai việc đó, lời xin lỗi không làm bạn thiệt mà còn làm người kia dễ nói chuyện tiền hơn.
Chưa có tiền trả thì có nên viết thư không?
Nên. Người cho vay thường giận vì bị né tránh hơn là vì chưa có tiền. Viết rõ bạn vẫn nhớ, đang làm gì, và một cách trả nhỏ làm được, kể cả chỉ là hẹn ngồi tính lại.
Có nên nhờ bố mẹ đứng ra hoà giải không?
Bố mẹ có thể đưa thư hộ, nhưng không nên để bố mẹ đứng giữa phân xử. Bố mẹ lớn tuổi phải chọn bên thường rất mệt, và người còn lại dễ nghĩ bố mẹ thiên vị.
Người kia đọc rồi nhưng vẫn lạnh nhạt thì sao?
Giữ đúng lời đã viết: gửi tiền đều, không nhắc câu cũ, gặp thì chào. Lạnh nhạt thường giảm dần khi người kia thấy lời trong thư là thật, có khi mất vài tháng chứ không phải vài ngày.
Có nên viết thư chung cho cả anh và chị dâu không?
Nếu trong chuyện cãi có chị dâu, anh rể bị kéo vào, nên ghi tên cả hai ở đầu thư và có một câu xin lỗi riêng cho người đó. Nếu không, viết cho anh hoặc chị ruột là đủ.
Có nên xoá nợ để làm lành cho nhanh không?
Đó là quyết định của người cho vay. Nếu xoá, nói rõ một lần trong thư và đừng nhắc lại về sau. Xoá nợ rồi mà mỗi lần giận lại nhắc thì còn tệ hơn giữ nợ.